PORTUGALSKI JEZIK U BRAZILU

Danas, 5. novembra, u Brazilu se obeležava Nacionalni dan portugalskog jezika. Obeležavanje ovog datuma zakonski je uvedeno 2006. godine, a 5. novembar je izabran jer je to datum rođenja Ruja Barboze (Ruy Barbosa de Oliveira), velikog brazilskog pisca, pravnika, diplomate, borca za ukidanje robovlasništva i pregaoca na polju „zastupanja važnosti portugalskog jezika u Brazilu.“ Na međunarodnom nivou pak dan portugalskog jezika obeležava se 5. maja, što je započeto ove godine, po odluci Uneska, ali je Brazil zadržao i svoj nacionalni dan posvećen nacionalnom jeziku. Tim povodom, odlučio sam da napišem jedan tekst posvećen raznim aspektima portugalskog jezika u Brazilu.

(photo credits: GGN)

Portugalski jezik neraskidivo je povezan sa brazilskim nacionalnim identitetom. Savremenog Brazila, njegove nacije i kulture jednostavno ne bi bilo u ovom obliku da nije portugalskog jezika. Brazilstvo se izražava na portugalskom jeziku i upravo ga je ono dodatno obogatilo, nadogradilo i proširilo po svetu. Portugalski jezik u samom Brazilu ima više od dvesta miliona govornika, a na to treba pridodati i oko tri miliona Brazilaca u dijaspori, koji su portugalski jezik sa sobom odneli u sve krajeve sveta.

 

Brazil neretko prati mit, ili barem predrasuda, o tome da je njegova nacija jednojezična, da je jezički potpuno uravnotežena i da se svi savršeno razumeju od krajnjeg juga do krajnjeg severa zemlje. Stvarnost je pak dramatično drugačija. Brazil je, uprkos apsolutnoj prevlasti portugalskog jezika, izrazito višejezična zemlja, sa više stotina amerindijanskih autohtonih jezika i više desetina jezika koje su sa sobom doneli imigranti, od kojih su pojedini (npr. neki dijalekti iz Italije i Nemačke) zadržali mnoge odlike kakve su se u matici izgubile ili su ih tamo potisnuli odgovarajući standardni jezici. No, to je složena i raznovrsna tema za neku drugu priliku. Ovom prilikom ćemo se fokusirati na sam portugalski jezik u Brazilu, a dobrim delom će biti i reči o tome da on uopšte nije monolitan, homogen, jedinstven, niti ga svi Brazilci govore isto, niti je isti u svim situacijama, niti uopšte postoji samo jedan entitet koji bismo mogli nazvati „brazilski portugalski“. Naravno da ovakve tvrdnje u većoj ili manjoj meri važe za sve jezike, ali se, s druge strane, malo zna o tome da u Brazilu oduvek vlada jedna opšta, veoma izražena diglosija, ili, kako je to slikovito nazvao Markos Bagno, jedan od najuglednijih brazilskih sociolingvista, „prava jezička shizofrenija“. O tome su još pre stotinak godina govorili i pisali ugledni brazilski pisci i intelektualci. Mario Marokim je to nazvao „dvojezičnošću unutar jednog jezika“, a Žoao Ribeiro je tvrdio da je jedinstvo portugalskog jezika „izveštačeno i varljivo“. Jedan od najvećih brazilskih pesnika svih vremena, Karlos Drumon de Andrade (Carlos Drummond de Andrade) ovom složenom problemu koji generacijama sakati brazilsko društvo čak je posvetio i pesmu: 

 

Aula de português

 

A linguagem na ponta da língua
tão fácil de falar
e de entender.

A linguagem
na superfície estrelada de letras,
sabe lá o que ela quer dizer?

Professor Carlos Góis, ele é quem sabe,
e vai desmatando
o amazonas de minha ignorância.
Figuras de gramática, esquipáticas,
atropelam-me, aturdem-me, sequestram-me.

Já esqueci a língua em que comia,
em que pedia para ir lá fora,
em que levava e dava pontapé,
a língua, breve língua entrecortada
do namoro com a prima.

O português são dois; o outro, mistério

 

Čas portugalskog

 

Jezik koji prirodno sa usana teče

tako je lako govoriti

i razumeti

 

A jezik

na zvezdanom nebu knjiga,

ko još zna šta znači on?

 

Profesor Karlos Gois, on je taj što to dobro zna,

pa mi krči

šumu moga neznanja.

Figure stilske, nedođijske,

gaze me, sluđuju me, odnose me.

 

Zaboravih već jezik na kom sam jeo,

na kom sam pitao mogu li na ono mesto,

na kom sam se s drugarima tukao,

taj jezik, malen jezik na kom sam mucao

pri prvom svom udvaranju.

 

Portugalski – to su jezika dva; a taj drugi je misterija.

 

Karlos Drumon de Andrade, prepev Mladen Ćirić

 

Pre nego što pređemo na pojedinosti o tome šta u Brazilu znači „portugalski – to su jezika dva“, zavirimo najpre malo u prošlost. Portugalski jezik se iskrcao na brazilsko tlo zajedno sa prvom ekspedicijom Pedra Alvares Kabrala, godine 1500. U to vreme na toj teritoriji govorilo se na stotine amerindijanskih jezika, međusobno različitih i samo donekle razumljivih, pa je lokalno stanovništvo razvilo jedan lingva franca zasnovan najviše na jeziku tupi, kako bi moglo međusobno da se sporazumeva. Njega su Portugalci nazvali „opštim jezikom“ (língua geral) i uglavnom su ga koristili za komunikaciju sa autohtonim stanovništvom, dok su portugalski koristili samo između sebe. Ali, kakav je uopšte bio taj njihov portugalski? Bio je to jedan koine (zajednički varijetet namenjen komunikaciji govornika različitih varijeteta), zasnovan na najprestižnijim dijalektima iz metropole šesnaestog veka, bitno različit od današnjeg evropskog portugalskog (najviše po izgovoru, ali i po morfosintaksi i leksici). Tadašnji evropski portugalski i taj koine koji je bio prenet u Brazil, bili su veoma slični, ali su kasnije poprimili potpuno druge pravce razvoja. Evropski portugalski je kasnije pretrpeo ozbiljna fonološka, a posledično i morfosintaksička restrukturiranja, tako da u njemu danas dominiraju zatvoreni vokali (osim u naglašenim pozicijama) i klitičke reči, dok je brazilski portugalski zadržao deo starog načina izgovora, iz 16. veka, sa znatno otvorenijim vokalima, potpadajući pod jak uticaj drugih jezika (amerindijanskih, afričkih i imigrantskih).

 

Dominacija „opšteg jezika“ u Brazilu okončana je dekretom Markiza od Pombala, važne ličnosti u istoriji Portugala. On je zabranio upotrebu najrasprostranjenijeg amerindijanskog varijeteta i portugalskom jeziku dodelio status zvaničnog na teritoriji kolonije, što je verovatno u velikoj meri imalo veze i sa njegovim sukobom sa jezuitskim redom. Bilo kako bilo, od 1758. godine, portugalski je jedini zvanični jezik Brazila na nacionalnom nivou (danas drugi jezici imaju status zvaničnih isključivo na nivoima pojedinačnih opština, i to malobrojnih, uzimajući u obzir kontinentalne razmere države). Time je i lokalno stanovništvo sve više bilo primorano da uči portugalski, a kolonizatori su ga sve više koristili i širili po čitavoj teritoriji kolonije. Najviše su ga širili bandeirantesi u svojim pohodima ka unutrašnjosti i ka severoistoku, pa se i danas smatra da najveći deo dijalekata u Brazilu vodi poreklo od njihovih govornih varijeteta portugalskog, koji su se inicijalno razvili na teritoriji današnje savezne države Sao Paulo.

 

[NB. Bandeirantesi (bandeirantes) bili su kolonizatori, istraživači i avanturisti, koji su osvajali nepregledna brazilska prostranstva u doba rane kolonije. Sam naziv potiče od reči bandeira (zastava), jer bi oni poboli zastavu portugalske krune gde god bi osvojili nove oblasti. Vremenom je reč bandeira počela da označava i same njihove pohode. Smatram da prevod zastavnici ili barjaktari nije sasvim adekvatan, jer kod naših čitalaca može izazvati potpuno drugačije asocijacije, te se opredeljujem za adaptaciju originalne lekseme.]

 

Šta se sve dešavalo sa govornim portugalskim jezikom u Brazilu? Pre svega, pretrpeo je uticaje amerindijanskih jezika, najviše u leksici, ali i uticaje stotina jezika afričkih robova. Oni su govorili svoje maternje jezike (najčešće iz porodice bantu), a portugalski su učili kao L2, pritom ga temeljno restrukturirajući i vremenom kreolizujući (u čemu je svakako učestvovala i druga strana, njihovi gospodari, jer je za kreolizaciju to često neophodno). Tako je nastao jedan novi kreol, čija je leksička osnova svakako portugalska, ali mu je zato gramatička struktura „afrikanizovana“. Kasnije je on dekreolizovan, ali su u govornom brazilskom portugalskom mnoge njegove odlike opstale do danas (npr. duplirana negacija [não quero não] ili obeležavanje množine samo u prvom članu sintagme [as menina bonita]). Uticaj afričkih jezika na portugalski ogleda se svakako i u leksici. Leksički uticaj u Brazilu na portugalski su izvršili i mnogobrojni jezici imigranata (najviše italijanski i nemački dijalekti).

 

Ovde vredi posebno spomenuti naknadan uticaj evropskog portugalskog na jezik u koloniji. Naime, kada je kralj Žoao VI odlučio da pred najezdom Napoleona ceo dvor i prestonicu čitavog carstva iz Lisabona premesti u Rio de Žaneiro (godine 1807), sa njim je otputovalo oko petnaest hiljada plemića, dvorjana, činovnika i uglednih žitelja metropole. Oni su sa sobom doneli svoj lisabonski dijalekat, već vidno drugačiji od onog portugalskog jezika koji je tri veka pre toga bio odnet u Brazil. Pošto je njihov govor bio prestižan, i lokalno stanovništvo se trudilo da ga imitira. Otuda u savremenom dijalektu Rio de Žaneira pojava da se finalno pretkonsonantsko /s/ izgovara kao [š] odnosno [ž], što je pre svega odlika evropskog portugalskog, a u Brazilu se javlja samo sporadično (pored Rija, ova pojava se uočava i na severu zemlje, a u manjoj meri i u nekim severoistočnim govorima).  

 

Kada smo već kod dijalekata, u Brazilu ih ima veoma raznovrsnih, što uopšte nije čudno ako imamo u vidu ogromnu teritoriju te zemlje. Osnovnu podelu brazilskih dijalekata ustanovio je polovinom prošlog veka filolog Antenor Nasentes, koji je utvrdio da postoji izoglosa koja razdvaja brazilske govore prema kriterijumu otvorenosti pretonika (vokala u slogovima pre naglašenog sloga). Severni govori imaju otvorene pretonike, a južni zatvorene. Ta podela je prihvaćena i danas. Oko konačnog popisa dijalekata, poddijalekata i govora, naravno, i dalje postoje brojna sporenja dijalektologâ. Neki dijalekti su jasnije izdvojeni i prepoznatljivi, kao što je već spomenuti varijetet Rio de Žaneira, ili npr. dijalekat caipira, karakterističan po mnogo čemu, a najprepoznatljiviji po retrofleksnom pretkonsonantskom /r/ (koje podseća na glas /r/ iz američkog engleskog).  

Brazilski dijalekti (image credits: Cola da Web)

Ono što je mnogo važnije od dijalekatske (dakle, teritorijalne) razuđenosti portugalskog jezika u Brazilu jeste njegova sociolekatska (dakle, društvena) raslojenost. Ona je, naime, veoma naglašena i rasprostranjena je na čitavu zemlju, ne ograničavajući se samo na jedan njen deo (kao što je u nekim drugim zemljama slučaj, npr. kod nas u južnoj Srbiji). U Brazilu postoji ono što je standardni jezik, tzv. brazilska nacionalna varijanta portugalskog jezika, i ono što je živi, govorni jezik čitavog stanovništva, tzv. brazilski vernakular. Kada kažemo „brazilski portugalski“, prvenstveno mislimo na standardni oblik jezika. On nije zasnovan na govornom jeziku, već pre svega na književnoj i filološkoj tradiciji i u ogromnoj meri se ugleda na jezik bivše metropole, na evropsku nacionalnu varijantu. Jezik koji stanovništvo usvaja kao maternji, međutim, jeste upravo brazilski vernakular, koji je bitno drugačiji, i to ne toliko po izgovoru, koliko po morfosintaksičkim osobinama. Da bi jedan Brazilac ili Brazilka mogli da ovladaju standardnim jezikom, potrebno je da prođu kroz čitavo školovanje, od predškolskog do visokog obrazovanja, za šta priliku i dalje ima samo manji deo stanovništva najmnogoljudnije zemlje Južne Amerike. Ogromna većina ostaje nekompetentna da barata standardnim jezikom, ostaje „polupismena“, sa stanovišta elita, koje pak namerno održavaju postojeće stanje, sa ciljem da i dalje samo one ostanu „pismene“ i da pozicije društvene i ekonomske moći i dalje ostanu samo njima dostupne. Zato se kritički i levičarski orijentisani brazilski lingvisti poslednjih decenija veoma zalažu za to da se standardni jezik u Brazilu korenito reformiše i da se približi brazilskom vernakularu, čime bi najveći deo nacije dobio priliku da se lakše školuje i lakše dođe do ravnoprvnijeg položaja u društvu. Treba takođe naglasiti da i same elite, koje vladaju standardnim jezikom, u neformalnoj komunikaciji ipak koriste brazilski vernakular, ili jedan varijetet koji je „mešavina“ vernakulara i standarda, tzv. učeni brazilski portugalski. Standardni jezik rezervisan je pak samo za najformalnije kontekste i koristi se u najvećem broju slučajeva samo u pisanom medijumu.

 

Iako je nastao po ugledu na evropski portugalski, standardni brazilski portugalski se od njega delimično i razlikuje, najviše po izgovoru i vokabularu, ali i u nekim aspektima morfologije, sintakse i pragmatike. Tim razlikama svakako treba posvetiti poseban tekst (o nekima od njih ukratko sam pisao ovde). Međutim, ako uporedimo evropski portugalski sa brazilskim vernakularom, doći ćemo brzo do zaključka da su razlike između njih velike, nekad i strukturno suštinske, te se nameće utisak da su u pitanju možda i dva različita jezika. Veoma srodna, naravno, ali ipak različita, jer kriterijum međusobne razumljivosti nije uvek primenljiv. U tom smislu, jedinstvo portugalskog jezika na globalnom nivou održava se (veštački) između ostalog i zato što je standardni brazilski portugalski dobrim delom zasnovan na evropskoj varijanti, a ne na maternjem jeziku brazilske nacije.

 

Neke od osnovnih odlika brazilskog vernakulara, koje nisu prihvaćene u standardu a koje čitava nacija svakodnevno upotrebljava, ukratko navodim u nastavku:

- brisanje prvog sloga u svim oblicima glagola estar (tou falando umesto estou falando);

- upotreba ter umesto haver (aqui tem muita gente umesto aqui há muita gente);

- gubitak akuzativa ličnih zamenica za treće lice (eu vi ele umesto eu vi-o);

- upotreba gramatičkog trećeg lica jednine glagola umesto drugog, kako uz zamenicu você (kada to nije negramatično), tako i uz zamenicu tu (tu foi umesto tu foste);

- uprošćavanje glagolske paradigme (eu falo, tu/você fala, ele fala, nós fala, vocês fala[m], eles fala[m]);

- gubitak relativne zamenice cujo;

- isključiva upotreba proklitike umesto enklitike i potpuni gubitak mezoklitike (me disseram umesto disseram-me, me lavarei umesto lavar-me-ei);

- brojne elizije i sažimanja (para > pra, deixa eu ver > xo vê);

- indirektni objekat trećeg lica zamenica sa pra + subjekt (eu falei pra ela umesto eu falei-lhe);

- obeležavanje množine samo u prvom članu imenske sintagme (os menino bom umesto os meninos bons);

- preovladavanje relativne rečenice sa que umesto drugih konektora (o professor que eu estudei com ele umesto o professor com quem eu estudei);

- duplirana ili invertovana negacija (num quero não ili quero não umesto não quero), i dr.

 

Koliko će brazilski vernakular uticati na standard, ostaje da se vidi, i to će najviše zavisiti od brazilske zvanične jezičke politike i planiranja. Za sada je jasno da se njegovi elementi probijaju u mnoge izraze, možda i ponajviše u one koji spadaju u masovnu popularnu kulturu (muzika, filmovi, telenovele, kapuera...), a preko njih dolaze i do drugih sredina u kojima se govori portugalski (Portugal i luzofona Afrika). Brazilski portugalski svakako uživa veliku popularnost, a svi oni koji se opredele da ga uče kao strani moraju imati u vidu složenu brazilsku sociolingvističku situaciju i moraju ovladati i brazilskim vernakularom, ako nameravaju da uspešno komuniciraju sa Brazilcima.

 

Reference:

 

Azevedo, M. M. (2005). Portuguese. A Linguistic Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.

Bagno, M. (2000). Dramática da língua portuguesa: tradição gramatical, mídia e  exclusão social. São Paulo: Edições Loyola.

Bagno, M. (2001). Português do Brasil: Herança colonial e diglossia. Revista da Faeeba, 15, 37-47.

Bagno, M. (2007). Preconceito lingüístico. O que é, como se faz. (49. izd.). São Paulo: Edições Loyola.

Baxter, A. N. (1992). Portuguese as a pluricentric language. U: M. Clyne. (red.), Pluricentric Languages. Differing Norms in Differing Nations. (str. 11-44). Berlin: Mouton de Gruyter.

Bugarski, R. (2004). Teorija standardnih jezika. U: Jezik u društvu. (Sabrana dela, knj.       4, 2. izd, 162-180). Beograd: Čigoja štampa – XX vek.

Callou, D. I. & Marques, M. H. (1973). Os estudos dialetológicos no Brasil e o projeto      de estudo da norma lingüística culta. Littera, 3, 110-111.

Clyne, M. (1992). Pluricentric Languages – Introduction. U: Pluricentric Languages. Differing Norms in Differing Nations. (str. 1-9). Berlin: Mouton de Gruyter.

Cunha, C. (1981). Língua, nação e alienação. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Cunha, C. (1985). A questão da norma culta brasileira. Rio de Janeiro: Tempo       Brasileiro.

Cunha, C. & L. F. Lindley Cintra. (2001). Nova Gramática do Português   Contemporâneo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Ćirić, M. (2010). O prirodi policentričnosti standardnog portugalskog jezika. Dostupno na: https://www.researchgate.net/publication/344338539_O_prirodi_policentricnosti_standardnog_portugalskog_jezika

Ćirić, M. (2017). Política e planejamento linguístico no mundo lusófono a partir da perspectiva dos modelos culturais de padronização linguística. En: Identidad, movilidad y perspectivas de los estudios de lengua, literatura y cultura (V. Dickov, Ed.), 71–91. Belgrado / Chieti – Pescara: Facultad de Filología de la Universidad de Belgrado / Departamento de Administración de Negocios de la Universidad “Gabriele d’Annunzio”.

Elia, S. (1989). A língua portuguesa no mundo. São Paulo: Ática.

Kato, M. A. (1993). Como, o que e por que escavar? U: I. Roberts & M. A. Kato. (red.), Português Brasileiro. Uma Viagem Diacrônica. (str. 13-30). Campinas: Editora Unicamp.

Mattos e Silva, R. V. (1988a). Diversidade e Unidade: a aventura linguística do português. Revista ICALP, 11, 60-72.

Mattos e Silva, R. V. (1988b). Diversidade e Unidade: a aventura linguística do português. Revista ICALP, 12-13, 13-28.

Mattos e Silva, R. V. (2001). Da sócio-história do português brasileiro para o ensino do português no Brasil hoje. Revista da Faeeba, 15, 23-35.

Milroy, J. (2001). Language ideologies and consequences of standardization. Journal of sociolinguistics, 5(4), 530-555.

Moura, V. G. (2008). Acordo Ortográfico: A Perspectiva do Desastre. Lisboa: Alêtheia.

Paiva Raposo, E. (1984). Algumas observações sobre a noção de "língua portuguesa". Boletim de Filologia, 29, 585-592.

Tarallo, F. (1993). Diagnosticando uma gramática brasileira. O português d'aquém e d'além mar ao final do século XIX. U: I. Roberts & M. A. Kato. (red.), Português brasileiro. Uma viagem diacrônica. (str. 69-106). Campinas: Editora UNICAMP. 

ŠPANSKI I PORTUGALSKI JEZIK - KOLIKO SU RAZLIČITI?

Španski jezik je u globalnim razmerama, ali i u našoj sredini, ipak primetno popularniji od portugalskog. Više je ljudi koji govore ili uče španski nego portugalski kao strani jezik. Među tim ljudima koji su već ovladali najvećim romanskim jezikom nađe se i neko ko poželi da nauči portugalski. Od tih ljudi, ali i od raznih drugih intelektualnih znatiželjnika, često dobijam pitanja o tome koliko su španski i portugalski jezik zapravo slični odnosno različiti, koliko znanje jednog može da pomogne pri učenju drugog, da li se jedan govornik španskog može razumeti sa govornikom portugalskog u situaciji kada svako govori svojim jezikom, koliko se brzo može savladati portugalski ako se španski već solidno govori itd., itd. Na takva pitanja uglavnom nema jednostavnih i jednostranih odgovora. Jezička stvarnost je mnogo složenija od laičke predstave o njoj i podložna je dejstvu svakovrsnih faktora. Pa ipak, u ovom ću postu pokušati da ponudim neke opšte napomene o sličnosti odnosno razlikama između portugalskog i španskog jezika.

[image credits: Ibérica Languages]

Da bi se utvrdilo da su portugalski i španski veoma slični jezici, uopšte nije neophodno govoriti ni jedan ni drugi, niti je potrebno biti stručnjak za kontrastivnu lingvistiku. Dovoljno je samo baciti pogled na neki jednostavan tekst napisan na jednom i drugom jeziku. Kao primer mogu poslužiti uputstva za tehničke proizvode ili deklaracije na ambalaži prehrambenih proizvoda. Tu možemo uočiti da je vokabular u ova dva jezika sličan, da je uglavnom istog (latinskog) porekla, ali i da su mnogi morfološki elementi različiti. Međutim, čak i te morfološke razlike u osnovi su samo različit rezultat razvoja nekadašnjih potpuno istovetnih oblika. Tamo gde ćemo u španskom tekstu primetiti imenice na –ón, u portugalskom će obično stajati njihov ekvivalent na –ão, da navedemo samo jedan primer. Ta su dva nastavka danas različita i po izgovoru i po pisanju, ali su zapravo istog porekla. Videćemo i to da su rečenice strukturirane na gotovo identičan način, a primetićemo, ako se malo više udubimo, da se koriste i veoma slični ili isti glagolski oblici.

Sve se ovo, međutim, odnosi na kratke tipizirane pisane tekstove. Ukoliko su tekstovi koji se upoređuju tematski različiti, ukoliko su slušani, a ne čitani, ukoliko su udaljeni od standardnih normi i bliži specifičnim dijalektima ili sociolektima, utoliko se primećuje više razlika između španskog i portugalskog jezika. Na pitanje o tome koliko su španski i portugalski jezik različiti zapravo se odmah može postaviti potpitanje: koji španski i koji portugalski? Nije isti stepen sličnosti ako se porede najprestižniji dijalekti ova dva jezika sa Iberijskog poluostrva (npr. govori gradova Lisabona i Madrida), ili ako se porede ruralni severoistočni brazilski dijalekti portugalskog sa dijalektima španskog sa Kube, na primer. Za izvlačenje nekih okvirnih zaključaka o sličnosti ova dva (ili bilo koja druga dva) jezika nužno je napraviti njihove unekoliko idealizovane predstave, osloniti se na njihove standardnojezičke forme i na ono što je obično sadržaj nastave tih jezika za strance. Svi ostali varijeteti mogu znatno iskomplikovati nameru poređenja i odvesti nas u raznim pravcima. Važno je, međutim, imati uvek u vidu da uprošćena poređenja mogu da nam daju isključivo uprošćene zaključke, a da se situacija „na terenu“ redovno pokaže složenijom.

Činjenica je da su španski i portugalski jezik genetski veoma srodni. Oni pripadaju romanskoj grupi jezika, i to onoj njenoj potkategoriji koja se najčešće tradicionalno naziva iberoromanskim jezicima. Svi varijeteti koji se danas govore na Iberijskom poluostrvu zajedno čine jedan kontinuum, sa postepenim iznijansiranim prelazima, koji se proteže od Katalonije do najzapadnijih delova Portugala, odnosno od Kantabrijskog mora do Gibraltara. Između onih dijalekta koji se tradicionalno smatraju portugalskima i onih koji potpadaju pod španski stoje neki varijeteti koji su se, u različitim periodima istorije, a posebno u poslednje dve decenije, izborili za neku svoju lingvističku (i političku) autonomiju. Prema tome, od svih jezika govorenih na Iberijskom poluostrvu, nije baš španski taj koji je najsrodniji portugalskom. Srodniji su mu galisijski, galisijsko-asturijski i fala ili eonavski. Zajedno sa portugalskim, ova tri jezika se svrstavaju u kategoriju tzv. galisijsko-portugalskih jezika. Međutim, ako u obzir uzmemo samo one romanske jezike koji imaju velik broj govornika i nacionalni značaj u odgovarajućim državama (kao što su francuski, rumunski, italijanski i još poneki), svakako da su španski i portugalski međusobno najsrodniji.

Španski i portugalski jezik dele dugu zajedničku prošlost. Oba jezika potiču od vulgarnog latiniteta govorenog na Iberijskom poluostrvu, obogaćenog preromanskim supstratom, a kasnije i snažnim uticajem najpre germanskih, a potom arapskih govora. Zato španski i portugalski dele dobar deo leksičkog fonda, a i fonološki i gramatički sistemi su im zasnovani na istom sistemu od koga potiču – latinskom.

Na fonološkom nivou, koji se svakako prvi uočava kada se jezik sluša, primećujemo mnoge sličnosti i razlike između španskog i portugalskog. Lingvistički posmatrano, portugalski fonološki sistem je konzervativniji od španskog, očuvao je brojne odlike vulgarnog latiniteta koje su u španskom transformisane. Savremeni poluostrvski španski danas ima ukupno pet vokala i relativno velik broj diftonga i triftonga, dok poluostrvski portugalski ima najmanje 13 vokalskih fonema, od kojih 8 oralnih i 5 nazalnih, te još više diftonga i triftonga od španskog. Pri tome, portugalski vokali veoma variraju u zavisnosti od pozicije, zatvarajući se i redukujući se, što se u poluostrvskom španskom ne dešava. Stiče se utisak, barem na prvi pogled, da je portugalski pun konsonanata i „zatvoren“, dok je španski „otvoreniji“. Ako, međutim, u ovu priču ubacimo brazilsku varijantu portugalskog, dobijena slika se menja, jer su njegovi vokali mnogo manje podložni redukcijama, pa se može steći utisak da je on zapravo sličniji španskom od evropskog, kada je izgovor u pitanju.

Jedan deo razlika između pravopisa španskog i portugalskog upravo leži u razlikama između fonoloških sistema. Budući da se pojedini portugalski vokali slične pozicije na vokalskom dijagramu razlikuju po kvalitetu, a delimično i po kvantitetu (čega u španskom nema), portugalski pravopis osim akcenta akuta, koji je u španskom jedini grafički akcenat, koristi još i gravis i cirkumfleks, a za označavanje nazalnosti vokala koristi i tildu. Neke druge razlike u pisanju, pak, ne zavise od fonoloških razlika. Tako, npr., slovo <Ñ>, koje je karakteristično za španski, u portugalskom pravopisu ne postoji, već se za glas koji ono označava koristi digraf <NH>. Dok je slovo <Y> u španskom veoma često i važno, u portugalskom se ograničava na malobrojne reči stranog porekla i neka vlastita imena. I tako dalje, razlika između dvaju pravopisa ima još nekoliko, ali se ne može prenebregnuti ni njihova relativno velika sličnost.

Na morfosintaksičkom planu, razlike između španskog i portugalskog nisu velike. Veoma su slične sve gramatičke kategorije koje vrste reči poseduju u obama jezicima. Čak je i sistem glagolskih vremena i načina veoma sličan. Najviše razlika se uočava u upotrebi nekih prošlih vremena, kao i u činjenici da portugalski jezik poseduje tzv. lični infinitiv, koga u španskom nema, te da aktivno koristi i subjunktiv futura, koji je u španskom arhaičan i stilski obeležen. Perifrazi estar + gerund (npr. estoy hablando) iz španskog u evropskoj varijanti portugalskog odgovara perifraza estar + a + infinitiv (estou a falar), što predstavlja još jednu morfosintaksičku razliku, pored još nekih glagolskih perifraza. Međutim, neki dijalekti iz Portugala i čitav brazilski portugalski upravo koriste perifrazu estar + gerund (estou falando), dakle, na istovetan način kao u španskom, morfosintaksički gledano. Poneke razlike mogu se naći i kada se uporedi bilo koja druga vrsta reči (članovi, imenice, pridevi, lične zamenice, posesivi, interogativi itd.), ali one ne zamagljuju visok stepen sličnosti između ova dva jezika.

Tokom svoje istorije u Brazilu, u situaciji intenzivnih jezičkih kontakata, najpre sa autohtonim indijanskim, a potom i sa afričkim jezicima stotina hiljada robova, portugalski je jezik prošao kroz izrazita restrukturiranja (prema nekim lingvistima, kroz kreolizaciju i semidekreolizaciju), tako da je gramatika današnjeg brazilskog vernakulara (ne standardne varijante, već onoga što je izvorni „živi“ jezik) veoma drugačija od gramatike evropskog portugalskog, a svakako i od gramatike španskog. Prema tome, ako bismo ovaj varijetet poredili sa španskim, mogli bismo pronaći mnogo više razlika. Neka za ilustraciju posluži jedna rečenica napisana na španskom, evropskoj varijanti portugalskog i brazilskom vernakularu:

španski: Tú no vas a comer todas las frutas que te compré.

evropski portugalski: Tu não vais comer todas as frutas que te comprei.

brazilski vernakular: ’Cê num vai come’ todas as fruta’ que eu comprei pr’ocê, não.

Iako portugalski i španski jezik dele značajan postotak leksičkog fonda, dugački su i spiskovi reči koje su u ova dva jezika potpuno različite, uključujući tu i brojne veoma frekventne reči. Samo neki od karakterističnih primera dati su u sledećoj tabeli:

španski	portugalski	prevod
tienda	loja	prodavnica
rodilla	joelho	koleno
hogar	lar	ognjište, dom
rebajas	saldos, promoção	sniženje, akcija, rasprodaja
basura	lixo	đubre
agujero	buraco	rupa
salsa	molho	sos
pollo	frango	pile
despacho	gabinete, escritório	kabinet
ardilla	esquilo	veverica
menta	hortelã	nana, menta
falda	saia	suknja
gafas, anteojos	óculos	naočare
silla	cadeira	stolica
sábana	lençol	čaršav
vacaciones	férias	odmor, raspust
pendiente	brinco	minđuša
sandía	melancia	lubenica
ventana	janela	prozor
presupuesto	orçamento	budžet
pantalón	calça	pantalone
ruido	barulho	buka
desarrollo	desenvolvimento	razvoj
bolígrafo	caneta	hemijska olovka
cerca	perto	blizu
lejos	longe	daleko
ahorrar	poupar, economizar	štedeti
mirar	olhar	gledati
quedarse	ficar	ostati

Koliko se, zapravo, govornici španskog i portugalskog jezika međusobno razumeju kada govore svako svojim jezikom (u nekim idealizovanim uslovima i uz pretpostavku da se koriste pre svega varijeteti bliži standardu)? Ima raznih istraživanja na tu temu. Prema radu Intelligibility Figures for Spanish versus Other Romance Languages R. Lindseja, hispanofoni razumeju portugalski 50%, dok luzofoni razumeju španski 58%. Druga istraživanja navode neke druge brojke, ali one nisu previše različite. Svakako da su u pitanju veoma uprošćeni zaključci, jer međusobno razumevanje dvaju govornika, kada govore svako na svom jeziku, ne zavisi samo od međusobne sličnosti njihovih jezika, već i od čitavog niza faktora (koje još jezike oni govore, koje vrste inteligencije su im razvijene, kakva im je motivacija, trenutno psihičko stanje, itd., itd.).

Često hispanofoni koji portugalski realno znaju veoma malo, ali im je poznato kako on zvuči i kakve su mu neke opšte odlike, na pitanje da li govore portugalski odgovaraju sa Yo hablo portuñol. I luzofoni koji imaju isti takav odnos sa španskim, često će nam reći Eu falo portunhol. Naziv portuñol/portunhol obično asocira na neku „mešavinu“ španskog i portugalskog, a neki misle i da je u pitanju čak poseban „hibridni“ jezik. Ovaj termin ima više različitih značenja, može se odnositi na čitav niz fenomena, od prelaznih pograničnih govora duž granice između Brazila i Urugvaja, preko pravog špansko-portugalskog preključivanja kodova, pa sve do pokušaja hispanofona da bez naročitog znanja govore portugalski, odnosno luzofona da govore španski. Upravo se o tome radi u ovom kontekstu o kome pišemo. Portunjol može u takvim slučajevima biti više ili manje uspešan, ali neretko poprima i neke elemente koji subjektivno mogu delovati groteskno. Na primer, luzofoni koji ne govore španski, ali znaju za to da u njemu postoje diftonzi /we/ odnosno /je/ na mestima gde ih u portugalskom nema (npr. šp. piedra, pt. pedra, šp. huerta, pt. horta) mogu hiperkorekcijom da ih ubacuju tamo gde im uopšte nije mesto (što ponekad daje zaista zabavne oblike poput Yo guesto de beber cueca-cuela.). Ima, naravno, raznih primera i iz suprotnog smera. Kada Španci pokušavaju da govore evropski portugalski, npr., ponekad misle da je samo dovoljno svuda ubacivati /š/ i /ž/ i da je problem rešen. Za brazilski pak samo treba nafilovati govor glasovima /ć/ i /đ/. U svakom slučaju, fenomen popularno nazvan portunjol zaista može imati razne forme.

Koliko solidno znanje portugalskog kao stranog jezika pomaže u učenju španskog i obratno? Svakako da je pozitivan transfer velik i da se u početku brzo napreduje. Ako dobro znate španski, pa krenete da učite portugalski, u početku ćete brzo usvajati reči i razumeti čak i kompleksnije tekstove, barem pisane. Međutim, kako vreme prolazi, pokazuje se i druga strana medalje, a to su poteškoće sa takozvanim lažnim prijateljima, mešanje oblika, mešanje značenja, pogrešna upotreba vremena i načina i druge manifestacije negativnog transfera. Ovo svakako važi za bilo koja dva strana jezika koji su veoma slični, dobro je dokumentovano u lingvistici i glotodidaktici, a učenicama mnogo mogu da pomognu i specifično razrađeni programi i iskusni profesori koji dobro vladaju obama jezicima.

Literatura i izvori:

https://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_Portuguese_and_Spanish#:~:text=While%20the%20majority%20of%20lexical,or%20lesser%20extent%2C%20in%20meaning.

https://www.academia.edu/4057079/Mutual_Intelligibility_among_the_Romance_Languages

https://www.learnportugueseinlisbon.com/blog/Is-Portuguese-similar-to-Spanish

https://ibericalanguages.com/spanish-and-portuguese-false-friends/

http://www.personal.psu.edu/jml34/portunol.pdf

BROJEVI U PORTUGALSKOM JEZIKU

Ovo je još jedan tekst o vrstama reči u portugalskom jeziku (prethodno su na ovom blogu objavljeni tekstovi o ličnim zamenicama, imenicama i pridevima). Brojevi (na portugalskom numerais) jesu vrsta reči kojima se označava tačna količina objekata (predmeta, ljudi, pojava i dr.), ili pak mesto koje jedan objekat zauzima u grupi objekata.

1. Podvrste brojeva

Vrsta reči brojevi (numerais) u portugalskom se jeziku deli na četiri podvrste: osnovni (cardinais), redni (ordinais), umnožni (multiplicativos) i razlomački (fracionários). Ovima se uslovno mogu pridodati i tzv. grupni brojevi (numerais coletivos).

1.1.  Osnovni brojevi

Osnovni brojevi služe da se označi:

1.1.1. Količina sama po sebi. U tom slučaju, broj se u sintaksičkom smislu ponaša kao imenica:

Dois e dois são quatro – Dva i dva je četiri.

1.1.2. Tačno određena količina objekata. U tom slučaju, broj stoji uz imenicu i određuje je, u sintaksičkom smislu na isti način kao i pridev:

Havia três pessoas na reunião – Bilo je tri osobe na sastanku.

1.2. Redni brojevi

Redni brojevi označavaju mesto koje objekat zauzima u svojoj grupi, odnosno poredak objekata unutar grupe. U morfosintaksičkom smislu, oni se ponašaju kao pridevi:

Quem foi o primeiro da fila? – Ko je bio prvi u redu?

1.3. Umnožni brojevi

Umnožni brojevi označavaju proporcionalno povećanje količine, tj. njeno umnožavanje. U morfosintaksičkom smislu mogu se ponašati kao pridevi, a češće kao imenice:

Ela tinha o dobro do meu salário – Ona je imala duplo veću platu od mene.

1.4. Razlomački brojevi

Razlomački brojevi služe da se označi proporcionalno umanjenje količine, tj. njeno deljenje. U morfosintaksičkom smislu ponašaju se kao imenice:

Já li a metade do livro – Pročitao sam već polovinu knjige.

Gastei dois terços do salário – Potrošio sam dve trećine plate.

1.5. Grupni brojevi

Ovo su u morfosintaksičkom smislu imenice, značenjski bliske grupnim imenicama, koje označavaju skup osoba ili predmeta. Međutim, dok grupne imenice ne iskazuju tačnu količinu, njeno iskazivanje je osnovna odlika grupnih brojeva. Navešćemo nekoliko primera:

par – par, dezena – desetina, década – dekada, decenija, dúzia – tuce, centena – stotina, milhar – hiljada, lustro – period od pet godina...

[image credits: Info Escola]

2. Promena brojeva

2.1. Promena osnovnih brojeva

Osnovni brojevi um i dois, kao i stotine počevši od duzentos menjaju se po rodu:

um - jedan / uma – jedna

dois – dva / duas – dve

m. duzentos / ž. duzentas

m. trezentos / ž. trezentas

itd.

Evo i par primera u kontekstu:

Eu tenho duzentos dólares e trezentas libras – Imam dvesta dolara i trista funti.

Houve quinientas pessoas no concerto – Bilo je petsto ljudi na koncertu.

Kada broj dois stoji uz broj mil (hiljadu), onda se on menja po rodu, slažući se sa imenicom koja se kvantifikuje:

dois mil homens – dve hiljade muškaraca, ALI duas mil mulheres – dve hiljade žena

Brojevi milhão, bilhão (ili bilião), trilhão itd., ponašaju se kao imenice i menjaju se po broju, tj. imaju i jedninu i množinu:

um milhão, dois milhões, três milhões... – jedan milion, dva miliona, tri miliona...

Broj ambos zamenjuje os dois i menja se po rodu:

ambos os homens – obojica muškaraca / ambas as mulheres – obe žene

Ostali osnovni brojevi su nepromenljivi.

2.2. Promena rednih brojeva

Redni brojevi se menjaju i po rodu i po broju:

primeiro – prvi / primeira – prva / primeiros – prvi / primeiras – prve

segundo – drugi / segunda – druga / segundos – drugi/ segundas – druge

itd.

2.3. Promena umnožnih brojeva

Kada se ponašaju kao imenice, umnožni brojevi su nepromenljivi:

Ele poderia ser meu pai, tem o dobro da minha idade – Mogao bi otac da mi bude, duplo je stariji od mene.

Kada se pak ponašaju kao pridevi, ovi brojevi se menjaju po rodu i broju, tj. mogu imati i jedninu i množinu, kao i muški i ženski rod:

Costuma tomar o remédio em doses dúplas – Ima običaj da uzima lek u duplim dozama.

Oblici dúplice (dvostruki/a), tríplice (trostruki/a) menjaju se samo po broju:

Ele tomou duas vacinas tríplices quando era menino – Primio je dve trostruke vakcine kad je bio dečak.

2.4. Promena razlomačkih brojeva

Razlomački brojevi se slažu po broju i rodu sa rednim brojem koji označava deo objekta:

Comi uma metade da maçã – Pojeo sam jednu polovinu jabuke.

Eu depositei um terço e Marcos dois terços da quantia na conta – Ja sam deponovao jednu trećinu a Markos dve trećine sume na račun.

Razlomački broj meio (pola) slaže se po rodu sa kvantifikatorom uz koji stoji:

Rita comprou três quilos e meio de açúcar – Rita je kupila tri i po kila šećera.

Fiquei duas horas e meia esperando – Čekao sam dva i po sata.

Napomena: U portugalskom se polovina do punog sata izražava prethodnim satom na koji se doda e meia (i po), npr. seis e meia (pola sedam). Kada se želi reći “pola 1 ujutru”, to je moguće izraziti i sa meia-noite e meia. Kada se želi izraziti “pola 1 popodne”, u evropskom portugalskom se može reći meio-dia e meia, dok se u brazilskom kaže meio-dia e meio.

2.5. Promena grupnih brojeva

Svi grupni brojevi imaju jedninu i množinu:

três décadas – tri decenije

cinco dúzias – pet tuceta

[image credits: Revisão para quê?]

3. Značenja i upotrebe brojeva

3.1. Značenja i upotreba nekih osnovnih brojeva

Među osnovne brojeve obično se ubraja i zero (nula), koji se u sintaksičkom smislu ponaša kao imenica i obično se koristi u službi apozicije, npr.:

grau zero – nulti stepen

tolerância zero – nulta tolerancija

Broj cem (sto) ima i oblik cento. Prvi se koristi za „okruglu“ vrednost (tačno sto), a drugi za brojeve između sto i dvesta (sto jedan, sto dva itd.):

cem rapazes – sto momaka

cento e um homens – sto jedan čovek

cento e duas mulheres – sto dve žene

cento e cinquenta casas – sto pedeset kuća

Kada ispred njega stoji neodređeni ili određeni član (dakle, um cento ili o cento), onda se ponaša kao imenica koja znači „stotinu“:

Comprou um cento de canetas – Kupio je stotinu olovaka.

Pagou caro pelo cento de cadernos – Platio je skupo stotinu svezaka.

Procenti („posto“, „odsto“) izražavaju se izrazom por cento:

50% - cinquenta por cento

100% - cem por cento

Broj bilhão (koji ima i oblik bilião, nešto ređe korišćen) danas u Brazilu znači „milijardu“, tj. hiljadu miliona, dok je u Portugalu zadržao značenje „bilion“, tj. „milion miliona“. Samim tim, trilhão u brazilskom portugalskom odgovara našem bilionu, a ne trilionu.

Broj četrnaest ima oblik quatorze, koji se češće koristi u evropskom portugalskom, i catorze, koji se češće koristi u brazilskom portugalskom. U evropskom portugalskom se za šesnaest, sedamanest i devetnaest češće koriste oblici dezasseis, dezassete i dezanove, respektivno, dok se u brazilskom portugalskom češće koriste dezesseis, dezessete i dezenove.

3.2. Upotreba veznika e („i“) sa osnovnim brojevima

Veznik e stavlja se uvek između stotica, desetica i jedinica:

trinta e seis – trideset pet

duzentos e quarenta e oito – dvesta četrdeset osam 

Ovaj veznik se ne stavlja između hiljada i stotica, osim ako se broj ne završava sa dve nule:

1995 – mil novecentos e noventa e cinco

1900 – mil e novecentos

U brojevima koji su veoma veliki (više stotina hiljada ili miliona), veznik e se stavlja između jedinica koje pripadaju jednom redu veličine, a izostavlja se kada se prelazi na sledeći red veličine (u pisanju na tom mestu stoji zarez), npr.:

572.341.294 – quinientos e setenta e dois milhões, trezentos e quarenta e um mil, duzentos e noventa e quatro

3.3. Značenja i upotreba rednih brojeva

[image credits: Figuras de Linguagem]

Osim oblika rednog broja primeiro/a (prvi/a), portugalski jezik je očuvao i originalni latinski oblik primo/a, ali se on veoma retko koristi, najčešće u nekim složenicama ili izrazima, kao što je npr. obra-prima (remek-delo). Značenjski se osamostalio i kao imenica, pa danas primo odnosno prima znači „rođak/rođaka prvog stepena“, tj. „brat/sestra od tetke, ujaka ili strica“. Kao imenica, prima ima još dva značenja: 1) „prvi liturgijski čas“ i 2) „najviše postavljena žica u žičanom instrumentu“.

U kartama ili nekim drugim igrama, kao redni brojevi se koriste i imenice ás, duque, terno i quadra. Imenica ás je, baš kao i u našem jeziku, dobila i preneseno značenje:

Ele é um verdadeiro ás de esporte – On je pravi sportski as.

Često se u portugalskom jeziku umesto rednih brojeva koriste osnovni. Na primer, uz imena vladara i crkvenih velikodostojnika, uz poglavlja knjige (činove drame i sl.) te uz vekove, redni brojevi se koriste samo do deset, dok ih posle zamenjuju osnovni. Evo nekoliko primera:

Pedro II – Pedro segundo – Pedro Drugi

Luís XIV – Luís quatorze – Luj Četrnaesti

Ato III – Ato terceiro – treći čin

Capítulo XII – Capítulo doze – dvanaesto poglavlje

Século V – Século quinto – peti vek

Século XXI – Século vinte e um – dvadesetprvi vek

Međutim, ako broj stavljamo pre imenice, što je znatno ređa situacija, onda se obavezno koristi redni broj:

III ato – terceiro ato – treći čin

VI século – sexto século – šesti vek

Pri numeraciji članova zakona, podzakonskih akata, ugovora i drugih pravnih dokumenata, redni brojevi se koriste do devet, a od deset nadalje osnovni:

Artigo 1° - Artigo primeiro – Član prvi   

Artigo 9° - Artigo nono – Član deveti

Artigo 10 – Artigo dez – Član deseti

Artigo 32 – Artigo trinta e dois – Član trideset i drugi

Dani u mesecu se označavaju osnovnim brojevima, osim prvog, na koji se, po pravilu, referiše rednim:

24 de agosto – vinte e quatro de agosto – dvadesetčetvrti avgust

1 de setembro – primeiro de setembro – prvi septembar

Pa ipak, moguće je na prvi dan referisati i osnovnim brojem (npr. um de setembro), što je često u govoru, posebno u evropskom portugalskom. 

Pri numeraciji stranica u knjizi, objekata u ulici, stanova ili prostorija u zgradi, sedišta u sali i sl., koriste se osnovni brojevi i stavljaju se posle imenice:

página 3 – página três – stranica tri

cabine 2 – cabine dois – kabina dva

apartamento 104 – apartamento cento e quatro – stan sto četiri

Moguće je, međutim, staviti broj i ispred imenice, mada je to znatno ređe u upotrebi. U takvom poretku se pak koristi redni broj:

terceira página – treća strana

segunda cabine – druga kabina

centésimo quarto apartamento – sto četvrti stan

3.4. Upotreba umnožnih brojeva

Što se tiče umnožnih brojeva, u redovnoj upotrebi su samo oblici dobro, duplo i triplo. Ostali postoje, ali se pojavljuju samo u eruditnom stilu portugalskog jezika. Umesto njih, koristi se osnovni broj sa rečju vezes (puta): quatro vezes (četiri puta), onze vezes (jedanaest puta), cento e trinta vezes (sto trideset puta) itd.

3.5. Upotreba razlomačkih brojeva

[image credits: Jovem Filósofo]

Postoje dva prava razlomačka broja: meio (ili metade) – polovina i terço – trećina. Ostali se tvore na neki od sledeća dva načina:

a) od odgovarajućeg rednog broja: quarto – četvrtina, vigésimo – dvadesetina, centésimo – stotina itd., onda kada je taj redni broj sastavljen od jedne reči;

b) od odgovarajućeg osnovnog broja, kome se dodaje reč avos: doze avos – dvanaestina, vinte e quatro avos – dvadesetčetvrtina, cento e dezoito avos – stoosamnaestina itd., onda kada je redni broj koji im odgovara sastavljen od dve ili više reči.

Tako, npr. za četvrtinu koristimo redni broj (quarto), a za četrnaestinu osnovni broj četiri plus avos (quatro avos), jer redni broj koji odgovara ovom razlomačkom broju ima dve reči (décimo quarto).  

Izuzimajući oblik meio, pre razlomačkih brojeva se stavlja osnovni broj koji pokazuje koliko delova celine ima: um quarto – jedna četvrtina, dois quintos – dve petine, cinco doze avos – pet dvanaestina itd.

U portugalskom jeziku se često koristi i oblik meia-dúzia (pola tuceta). U govornom brazilskom portugalskom ovaj oblik se skraćuje na meia i zamenjuje broj šest, naročito kada se diktiraju neki nizovi cifara (npr. broj telefona, broj računa i dr.). Tako, npr., broj telefona 064/236-562 Brazilci čitaju: zero, meia, quatro, dois, três, meia, cinco, meia, dois.

4. Tabele sa brojevima

4.1. Tabela sa osnovnim i rednim brojevima

cifra	osnovni broj	redni broj
1	um	primeiro
2	dois	segundo
3	três	terceiro
4	quatro	quarto
5	cinco	quinto
6	seis	sexto
7	sete	sétimo
8	oito	oitavo
9	nove	nono
10	dez	décimo
11	onze	undécimo ili décimo primeiro
12	doze	duodécimo ili décimo segundo
13	treze	décimo terceiro
14	quatorze ili catorze	décimo quarto
15	quinze	décimo quinto
16	dezesseis ili dezasseis	décimo sexto
17	dezessete ili dezassete	décimo sétimo
18	dezoito	décimo oitavo
19	dezenove ili dezanove	décimo nono
20	vinte	vigésimo
21	vinte e um	vigésimo primeiro
30	trinta	trigésimo
40	quarenta	quadragésimo
50	cinquenta	quinquagésimo
60	sessenta	sexagésimo
70	setenta	septuagésimo
80	oitenta	octogésimo
90	noventa	nonagésimo
100	cem	centésimo
200	duzentos	ducentésimo
300	trezentos	trecentésimo
400	quatrocentos	quadringentésimo
500	quinientos	quingentésimo
600	seiscentos	seiscentésimo ili sexcentésimo
700	setecentos	septingentésimo
800	oitocentos	octingentésimo
900	novecentos	nongentésimo
1000	mil	milésimo
10.000	dez mil	dez milésimos
100.000	cem mil	cem milésimos
1.000.000	um milhão	milionésimo
1.000.000.000	um bilhão	bilionésimo

4.2. Tabela sa umnožnim i razlomačkim brojevima

umnožni brojevi	razlomački brojevi
duplo, dobro, dúplice	meio ili metade
triplo, tríplice	terço
quádruplo	quarto
quíntuplo	quinto
sêxtuplo	sexto
séptuplo	sétimo
óctuplo	oitavo
nônuplo	nono
décuplo	décimo
undécuplo	undécimo ili onze avos
duodécuplo ...	duodécimo ili doze avos ...
cêntuplo	centésimo

[image credits: Elo7]

5. Literatura

Veći deo teksta ovog članka zasniva se na poglavlju o brojevima iz jedne od najrelevantnijih gramatika portugalskog jezika, odakle je autor preuzeo i većinu primera, uz manje modifikacije:

Cunha, C., & L.F. Lindley Cintra. (2001). Nova Gramática do Português Contemporâneo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Radi prevođenja nekih lingvističkih termina koji se u ovom članku javljaju autor se poslužio i sledećom publikacijom:

Talan, N. (2003). Osnove gramatike portugalskoga jezika. Zagreb: Školska knjiga.