PORTUGALSKI JEZIK U BRAZILU

Danas, 5. novembra, u Brazilu se obeležava Nacionalni dan portugalskog jezika. Obeležavanje ovog datuma zakonski je uvedeno 2006. godine, a 5. novembar je izabran jer je to datum rođenja Ruja Barboze (Ruy Barbosa de Oliveira), velikog brazilskog pisca, pravnika, diplomate, borca za ukidanje robovlasništva i pregaoca na polju „zastupanja važnosti portugalskog jezika u Brazilu.“ Na međunarodnom nivou pak dan portugalskog jezika obeležava se 5. maja, što je započeto ove godine, po odluci Uneska, ali je Brazil zadržao i svoj nacionalni dan posvećen nacionalnom jeziku. Tim povodom, odlučio sam da napišem jedan tekst posvećen raznim aspektima portugalskog jezika u Brazilu.

(photo credits: GGN)

Portugalski jezik neraskidivo je povezan sa brazilskim nacionalnim identitetom. Savremenog Brazila, njegove nacije i kulture jednostavno ne bi bilo u ovom obliku da nije portugalskog jezika. Brazilstvo se izražava na portugalskom jeziku i upravo ga je ono dodatno obogatilo, nadogradilo i proširilo po svetu. Portugalski jezik u samom Brazilu ima više od dvesta miliona govornika, a na to treba pridodati i oko tri miliona Brazilaca u dijaspori, koji su portugalski jezik sa sobom odneli u sve krajeve sveta.

 

Brazil neretko prati mit, ili barem predrasuda, o tome da je njegova nacija jednojezična, da je jezički potpuno uravnotežena i da se svi savršeno razumeju od krajnjeg juga do krajnjeg severa zemlje. Stvarnost je pak dramatično drugačija. Brazil je, uprkos apsolutnoj prevlasti portugalskog jezika, izrazito višejezična zemlja, sa više stotina amerindijanskih autohtonih jezika i više desetina jezika koje su sa sobom doneli imigranti, od kojih su pojedini (npr. neki dijalekti iz Italije i Nemačke) zadržali mnoge odlike kakve su se u matici izgubile ili su ih tamo potisnuli odgovarajući standardni jezici. No, to je složena i raznovrsna tema za neku drugu priliku. Ovom prilikom ćemo se fokusirati na sam portugalski jezik u Brazilu, a dobrim delom će biti i reči o tome da on uopšte nije monolitan, homogen, jedinstven, niti ga svi Brazilci govore isto, niti je isti u svim situacijama, niti uopšte postoji samo jedan entitet koji bismo mogli nazvati „brazilski portugalski“. Naravno da ovakve tvrdnje u većoj ili manjoj meri važe za sve jezike, ali se, s druge strane, malo zna o tome da u Brazilu oduvek vlada jedna opšta, veoma izražena diglosija, ili, kako je to slikovito nazvao Markos Bagno, jedan od najuglednijih brazilskih sociolingvista, „prava jezička shizofrenija“. O tome su još pre stotinak godina govorili i pisali ugledni brazilski pisci i intelektualci. Mario Marokim je to nazvao „dvojezičnošću unutar jednog jezika“, a Žoao Ribeiro je tvrdio da je jedinstvo portugalskog jezika „izveštačeno i varljivo“. Jedan od najvećih brazilskih pesnika svih vremena, Karlos Drumon de Andrade (Carlos Drummond de Andrade) ovom složenom problemu koji generacijama sakati brazilsko društvo čak je posvetio i pesmu: 

 

Aula de português

 

A linguagem na ponta da língua
tão fácil de falar
e de entender.

A linguagem
na superfície estrelada de letras,
sabe lá o que ela quer dizer?

Professor Carlos Góis, ele é quem sabe,
e vai desmatando
o amazonas de minha ignorância.
Figuras de gramática, esquipáticas,
atropelam-me, aturdem-me, sequestram-me.

Já esqueci a língua em que comia,
em que pedia para ir lá fora,
em que levava e dava pontapé,
a língua, breve língua entrecortada
do namoro com a prima.

O português são dois; o outro, mistério

 

Čas portugalskog

 

Jezik koji prirodno sa usana teče

tako je lako govoriti

i razumeti

 

A jezik

na zvezdanom nebu knjiga,

ko još zna šta znači on?

 

Profesor Karlos Gois, on je taj što to dobro zna,

pa mi krči

šumu moga neznanja.

Figure stilske, nedođijske,

gaze me, sluđuju me, odnose me.

 

Zaboravih već jezik na kom sam jeo,

na kom sam pitao mogu li na ono mesto,

na kom sam se s drugarima tukao,

taj jezik, malen jezik na kom sam mucao

pri prvom svom udvaranju.

 

Portugalski – to su jezika dva; a taj drugi je misterija.

 

Karlos Drumon de Andrade, prepev Mladen Ćirić

 

Pre nego što pređemo na pojedinosti o tome šta u Brazilu znači „portugalski – to su jezika dva“, zavirimo najpre malo u prošlost. Portugalski jezik se iskrcao na brazilsko tlo zajedno sa prvom ekspedicijom Pedra Alvares Kabrala, godine 1500. U to vreme na toj teritoriji govorilo se na stotine amerindijanskih jezika, međusobno različitih i samo donekle razumljivih, pa je lokalno stanovništvo razvilo jedan lingva franca zasnovan najviše na jeziku tupi, kako bi moglo međusobno da se sporazumeva. Njega su Portugalci nazvali „opštim jezikom“ (língua geral) i uglavnom su ga koristili za komunikaciju sa autohtonim stanovništvom, dok su portugalski koristili samo između sebe. Ali, kakav je uopšte bio taj njihov portugalski? Bio je to jedan koine (zajednički varijetet namenjen komunikaciji govornika različitih varijeteta), zasnovan na najprestižnijim dijalektima iz metropole šesnaestog veka, bitno različit od današnjeg evropskog portugalskog (najviše po izgovoru, ali i po morfosintaksi i leksici). Tadašnji evropski portugalski i taj koine koji je bio prenet u Brazil, bili su veoma slični, ali su kasnije poprimili potpuno druge pravce razvoja. Evropski portugalski je kasnije pretrpeo ozbiljna fonološka, a posledično i morfosintaksička restrukturiranja, tako da u njemu danas dominiraju zatvoreni vokali (osim u naglašenim pozicijama) i klitičke reči, dok je brazilski portugalski zadržao deo starog načina izgovora, iz 16. veka, sa znatno otvorenijim vokalima, potpadajući pod jak uticaj drugih jezika (amerindijanskih, afričkih i imigrantskih).

 

Dominacija „opšteg jezika“ u Brazilu okončana je dekretom Markiza od Pombala, važne ličnosti u istoriji Portugala. On je zabranio upotrebu najrasprostranjenijeg amerindijanskog varijeteta i portugalskom jeziku dodelio status zvaničnog na teritoriji kolonije, što je verovatno u velikoj meri imalo veze i sa njegovim sukobom sa jezuitskim redom. Bilo kako bilo, od 1758. godine, portugalski je jedini zvanični jezik Brazila na nacionalnom nivou (danas drugi jezici imaju status zvaničnih isključivo na nivoima pojedinačnih opština, i to malobrojnih, uzimajući u obzir kontinentalne razmere države). Time je i lokalno stanovništvo sve više bilo primorano da uči portugalski, a kolonizatori su ga sve više koristili i širili po čitavoj teritoriji kolonije. Najviše su ga širili bandeirantesi u svojim pohodima ka unutrašnjosti i ka severoistoku, pa se i danas smatra da najveći deo dijalekata u Brazilu vodi poreklo od njihovih govornih varijeteta portugalskog, koji su se inicijalno razvili na teritoriji današnje savezne države Sao Paulo.

 

[NB. Bandeirantesi (bandeirantes) bili su kolonizatori, istraživači i avanturisti, koji su osvajali nepregledna brazilska prostranstva u doba rane kolonije. Sam naziv potiče od reči bandeira (zastava), jer bi oni poboli zastavu portugalske krune gde god bi osvojili nove oblasti. Vremenom je reč bandeira počela da označava i same njihove pohode. Smatram da prevod zastavnici ili barjaktari nije sasvim adekvatan, jer kod naših čitalaca može izazvati potpuno drugačije asocijacije, te se opredeljujem za adaptaciju originalne lekseme.]

 

Šta se sve dešavalo sa govornim portugalskim jezikom u Brazilu? Pre svega, pretrpeo je uticaje amerindijanskih jezika, najviše u leksici, ali i uticaje stotina jezika afričkih robova. Oni su govorili svoje maternje jezike (najčešće iz porodice bantu), a portugalski su učili kao L2, pritom ga temeljno restrukturirajući i vremenom kreolizujući (u čemu je svakako učestvovala i druga strana, njihovi gospodari, jer je za kreolizaciju to često neophodno). Tako je nastao jedan novi kreol, čija je leksička osnova svakako portugalska, ali mu je zato gramatička struktura „afrikanizovana“. Kasnije je on dekreolizovan, ali su u govornom brazilskom portugalskom mnoge njegove odlike opstale do danas (npr. duplirana negacija [não quero não] ili obeležavanje množine samo u prvom članu sintagme [as menina bonita]). Uticaj afričkih jezika na portugalski ogleda se svakako i u leksici. Leksički uticaj u Brazilu na portugalski su izvršili i mnogobrojni jezici imigranata (najviše italijanski i nemački dijalekti).

 

Ovde vredi posebno spomenuti naknadan uticaj evropskog portugalskog na jezik u koloniji. Naime, kada je kralj Žoao VI odlučio da pred najezdom Napoleona ceo dvor i prestonicu čitavog carstva iz Lisabona premesti u Rio de Žaneiro (godine 1807), sa njim je otputovalo oko petnaest hiljada plemića, dvorjana, činovnika i uglednih žitelja metropole. Oni su sa sobom doneli svoj lisabonski dijalekat, već vidno drugačiji od onog portugalskog jezika koji je tri veka pre toga bio odnet u Brazil. Pošto je njihov govor bio prestižan, i lokalno stanovništvo se trudilo da ga imitira. Otuda u savremenom dijalektu Rio de Žaneira pojava da se finalno pretkonsonantsko /s/ izgovara kao [š] odnosno [ž], što je pre svega odlika evropskog portugalskog, a u Brazilu se javlja samo sporadično (pored Rija, ova pojava se uočava i na severu zemlje, a u manjoj meri i u nekim severoistočnim govorima).  

 

Kada smo već kod dijalekata, u Brazilu ih ima veoma raznovrsnih, što uopšte nije čudno ako imamo u vidu ogromnu teritoriju te zemlje. Osnovnu podelu brazilskih dijalekata ustanovio je polovinom prošlog veka filolog Antenor Nasentes, koji je utvrdio da postoji izoglosa koja razdvaja brazilske govore prema kriterijumu otvorenosti pretonika (vokala u slogovima pre naglašenog sloga). Severni govori imaju otvorene pretonike, a južni zatvorene. Ta podela je prihvaćena i danas. Oko konačnog popisa dijalekata, poddijalekata i govora, naravno, i dalje postoje brojna sporenja dijalektologâ. Neki dijalekti su jasnije izdvojeni i prepoznatljivi, kao što je već spomenuti varijetet Rio de Žaneira, ili npr. dijalekat caipira, karakterističan po mnogo čemu, a najprepoznatljiviji po retrofleksnom pretkonsonantskom /r/ (koje podseća na glas /r/ iz američkog engleskog).  

Brazilski dijalekti (image credits: Cola da Web)

Ono što je mnogo važnije od dijalekatske (dakle, teritorijalne) razuđenosti portugalskog jezika u Brazilu jeste njegova sociolekatska (dakle, društvena) raslojenost. Ona je, naime, veoma naglašena i rasprostranjena je na čitavu zemlju, ne ograničavajući se samo na jedan njen deo (kao što je u nekim drugim zemljama slučaj, npr. kod nas u južnoj Srbiji). U Brazilu postoji ono što je standardni jezik, tzv. brazilska nacionalna varijanta portugalskog jezika, i ono što je živi, govorni jezik čitavog stanovništva, tzv. brazilski vernakular. Kada kažemo „brazilski portugalski“, prvenstveno mislimo na standardni oblik jezika. On nije zasnovan na govornom jeziku, već pre svega na književnoj i filološkoj tradiciji i u ogromnoj meri se ugleda na jezik bivše metropole, na evropsku nacionalnu varijantu. Jezik koji stanovništvo usvaja kao maternji, međutim, jeste upravo brazilski vernakular, koji je bitno drugačiji, i to ne toliko po izgovoru, koliko po morfosintaksičkim osobinama. Da bi jedan Brazilac ili Brazilka mogli da ovladaju standardnim jezikom, potrebno je da prođu kroz čitavo školovanje, od predškolskog do visokog obrazovanja, za šta priliku i dalje ima samo manji deo stanovništva najmnogoljudnije zemlje Južne Amerike. Ogromna većina ostaje nekompetentna da barata standardnim jezikom, ostaje „polupismena“, sa stanovišta elita, koje pak namerno održavaju postojeće stanje, sa ciljem da i dalje samo one ostanu „pismene“ i da pozicije društvene i ekonomske moći i dalje ostanu samo njima dostupne. Zato se kritički i levičarski orijentisani brazilski lingvisti poslednjih decenija veoma zalažu za to da se standardni jezik u Brazilu korenito reformiše i da se približi brazilskom vernakularu, čime bi najveći deo nacije dobio priliku da se lakše školuje i lakše dođe do ravnoprvnijeg položaja u društvu. Treba takođe naglasiti da i same elite, koje vladaju standardnim jezikom, u neformalnoj komunikaciji ipak koriste brazilski vernakular, ili jedan varijetet koji je „mešavina“ vernakulara i standarda, tzv. učeni brazilski portugalski. Standardni jezik rezervisan je pak samo za najformalnije kontekste i koristi se u najvećem broju slučajeva samo u pisanom medijumu.

 

Iako je nastao po ugledu na evropski portugalski, standardni brazilski portugalski se od njega delimično i razlikuje, najviše po izgovoru i vokabularu, ali i u nekim aspektima morfologije, sintakse i pragmatike. Tim razlikama svakako treba posvetiti poseban tekst (o nekima od njih ukratko sam pisao ovde). Međutim, ako uporedimo evropski portugalski sa brazilskim vernakularom, doći ćemo brzo do zaključka da su razlike između njih velike, nekad i strukturno suštinske, te se nameće utisak da su u pitanju možda i dva različita jezika. Veoma srodna, naravno, ali ipak različita, jer kriterijum međusobne razumljivosti nije uvek primenljiv. U tom smislu, jedinstvo portugalskog jezika na globalnom nivou održava se (veštački) između ostalog i zato što je standardni brazilski portugalski dobrim delom zasnovan na evropskoj varijanti, a ne na maternjem jeziku brazilske nacije.

 

Neke od osnovnih odlika brazilskog vernakulara, koje nisu prihvaćene u standardu a koje čitava nacija svakodnevno upotrebljava, ukratko navodim u nastavku:

- brisanje prvog sloga u svim oblicima glagola estar (tou falando umesto estou falando);

- upotreba ter umesto haver (aqui tem muita gente umesto aqui há muita gente);

- gubitak akuzativa ličnih zamenica za treće lice (eu vi ele umesto eu vi-o);

- upotreba gramatičkog trećeg lica jednine glagola umesto drugog, kako uz zamenicu você (kada to nije negramatično), tako i uz zamenicu tu (tu foi umesto tu foste);

- uprošćavanje glagolske paradigme (eu falo, tu/você fala, ele fala, nós fala, vocês fala[m], eles fala[m]);

- gubitak relativne zamenice cujo;

- isključiva upotreba proklitike umesto enklitike i potpuni gubitak mezoklitike (me disseram umesto disseram-me, me lavarei umesto lavar-me-ei);

- brojne elizije i sažimanja (para > pra, deixa eu ver > xo vê);

- indirektni objekat trećeg lica zamenica sa pra + subjekt (eu falei pra ela umesto eu falei-lhe);

- obeležavanje množine samo u prvom članu imenske sintagme (os menino bom umesto os meninos bons);

- preovladavanje relativne rečenice sa que umesto drugih konektora (o professor que eu estudei com ele umesto o professor com quem eu estudei);

- duplirana ili invertovana negacija (num quero não ili quero não umesto não quero), i dr.

 

Koliko će brazilski vernakular uticati na standard, ostaje da se vidi, i to će najviše zavisiti od brazilske zvanične jezičke politike i planiranja. Za sada je jasno da se njegovi elementi probijaju u mnoge izraze, možda i ponajviše u one koji spadaju u masovnu popularnu kulturu (muzika, filmovi, telenovele, kapuera...), a preko njih dolaze i do drugih sredina u kojima se govori portugalski (Portugal i luzofona Afrika). Brazilski portugalski svakako uživa veliku popularnost, a svi oni koji se opredele da ga uče kao strani moraju imati u vidu složenu brazilsku sociolingvističku situaciju i moraju ovladati i brazilskim vernakularom, ako nameravaju da uspešno komuniciraju sa Brazilcima.

 

Reference:

 

Azevedo, M. M. (2005). Portuguese. A Linguistic Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.

Bagno, M. (2000). Dramática da língua portuguesa: tradição gramatical, mídia e  exclusão social. São Paulo: Edições Loyola.

Bagno, M. (2001). Português do Brasil: Herança colonial e diglossia. Revista da Faeeba, 15, 37-47.

Bagno, M. (2007). Preconceito lingüístico. O que é, como se faz. (49. izd.). São Paulo: Edições Loyola.

Baxter, A. N. (1992). Portuguese as a pluricentric language. U: M. Clyne. (red.), Pluricentric Languages. Differing Norms in Differing Nations. (str. 11-44). Berlin: Mouton de Gruyter.

Bugarski, R. (2004). Teorija standardnih jezika. U: Jezik u društvu. (Sabrana dela, knj.       4, 2. izd, 162-180). Beograd: Čigoja štampa – XX vek.

Callou, D. I. & Marques, M. H. (1973). Os estudos dialetológicos no Brasil e o projeto      de estudo da norma lingüística culta. Littera, 3, 110-111.

Clyne, M. (1992). Pluricentric Languages – Introduction. U: Pluricentric Languages. Differing Norms in Differing Nations. (str. 1-9). Berlin: Mouton de Gruyter.

Cunha, C. (1981). Língua, nação e alienação. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Cunha, C. (1985). A questão da norma culta brasileira. Rio de Janeiro: Tempo       Brasileiro.

Cunha, C. & L. F. Lindley Cintra. (2001). Nova Gramática do Português   Contemporâneo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Ćirić, M. (2010). O prirodi policentričnosti standardnog portugalskog jezika. Dostupno na: https://www.researchgate.net/publication/344338539_O_prirodi_policentricnosti_standardnog_portugalskog_jezika

Ćirić, M. (2017). Política e planejamento linguístico no mundo lusófono a partir da perspectiva dos modelos culturais de padronização linguística. En: Identidad, movilidad y perspectivas de los estudios de lengua, literatura y cultura (V. Dickov, Ed.), 71–91. Belgrado / Chieti – Pescara: Facultad de Filología de la Universidad de Belgrado / Departamento de Administración de Negocios de la Universidad “Gabriele d’Annunzio”.

Elia, S. (1989). A língua portuguesa no mundo. São Paulo: Ática.

Kato, M. A. (1993). Como, o que e por que escavar? U: I. Roberts & M. A. Kato. (red.), Português Brasileiro. Uma Viagem Diacrônica. (str. 13-30). Campinas: Editora Unicamp.

Mattos e Silva, R. V. (1988a). Diversidade e Unidade: a aventura linguística do português. Revista ICALP, 11, 60-72.

Mattos e Silva, R. V. (1988b). Diversidade e Unidade: a aventura linguística do português. Revista ICALP, 12-13, 13-28.

Mattos e Silva, R. V. (2001). Da sócio-história do português brasileiro para o ensino do português no Brasil hoje. Revista da Faeeba, 15, 23-35.

Milroy, J. (2001). Language ideologies and consequences of standardization. Journal of sociolinguistics, 5(4), 530-555.

Moura, V. G. (2008). Acordo Ortográfico: A Perspectiva do Desastre. Lisboa: Alêtheia.

Paiva Raposo, E. (1984). Algumas observações sobre a noção de "língua portuguesa". Boletim de Filologia, 29, 585-592.

Tarallo, F. (1993). Diagnosticando uma gramática brasileira. O português d'aquém e d'além mar ao final do século XIX. U: I. Roberts & M. A. Kato. (red.), Português brasileiro. Uma viagem diacrônica. (str. 69-106). Campinas: Editora UNICAMP. 

IMENICA "JEITO" U PORTUGALSKOM JEZIKU

Imenica jeito jedna je od najčešćih i najvišeznačnijih u portugalskom jeziku. Posebno se često javlja u govornim varijetetima brazilskog portugalskog, u kojima poprima raznolika značenja i ulazi u sastav brojnih frazeologizama. Ona je postala čak i svojevrsno kulturološko obeležje brazilske realnosti. Svako ko je čuo za sintagmu jeitinho brasileiro i njenu znakovitost u opisivanju brazilskoga mentaliteta svestan je koliko je imenica jeito važna u brazilskom portugalskom. I govornici evropskog portugalskog rado posežu za ovom rečju, iako nešto ređe od svoje braće po jeziku sa druge strane Atlantika.

[image credits: significadosweb.com.br]

Ova imenica vodi poreklo od latinske reči iactus, -us, m., koja je značila bacanje, hitac (up. izreku Alea iacta est – Kocka je bačena.). U raznim značenjima koje ima u portugalskom, ove imenice nema u drugim savremenim rasprostranjenijim romanskim jezicima. Zato se ona može smatrati specifičnom upravo za portugalski i svi koji taj jezik uče kao strani moraju se detaljno upoznati sa njenim značenjem i upotrebom, ako žele dobro da razumeju raznorazne kontekste u kojima se ona javlja. Cilj je ovog posta upravo da vas sa tim upozna. Najpre ćemo dati osnovna značenja imenice jeito, sa primerima, a potom ćemo izneti i pregled izraza u kojima se ona javlja, takođe sa primerima.

Značenja imenice jeito

1. Osnovno značenje ove imenice je način (u tom značenju sinonimi su joj maneira, modo, modalidade):

Esse é o melhor jeito de resolver o problema – To je najbolji način da se reši problem.

2. Ova imenica označava i karakter odnosno način ponašanja neke osobe (u tom značenju sinonimi su joj caráter, índole):

Não aguento mais esse jeito complicado do Jorge – Ne mogu više da podnesem taj Žoržeov komplikovani karakter.

3. Povezano sa prethodnim značenjem, u govornom brazilskom portugalskom ova se imenica koristi i da se označi nečije lepo ponašanje (pa bi joj sinonim bila sintagma boa educação):

Júlia é inteligente, eloquente e tem muito jeito – Žulija je inteligentna, elokventna i veoma lepo vaspitana.

4. Imenica jeito označava i naklonjenost ka nečemu, najčešće ka nekoj aktivnosti ili profesiji (kada su joj sinonimi inclinação, propensão, pendor):

Não tenho jeito para esse tipo de conversas, desculpa – Nisam sklon takvim razgovorima, izvini.

5. Česta upotreba ove imenice je i u značenju talenat (kada zamenjuje imenicu talento, a u određenim kontekstima i facilidade, habilidade, destreza, capacidade):

Luana tem muito jeito para o samba – Luana je veoma nadarena za sambu.

6. Ova imenica se koristi i da se referiše na izgled, pogotovo neke osobe, odnosno na način na koji se ta osoba nosi (i tada se može zameniti sinonimima aspe(c)to, feição, feitio):

O jeito chique do Paulo chama a atenção de todos quando ele aparece – Paulovo otmeno držanje privlači svačiju pažnju kada se on pojavi.

O que foi que aconteceu? Estás com um jeito de quem está bem preocupado – Šta se dogodilo? Izgledaš kao neko ko je veoma zabrinut.

7. Imenica jeito označava i rešenje nekog problema (sinonim bi joj, u tom slučaju, bila reč solução):

Esse problema já não tem jeito – Nema više rešenja za taj problem.

8. Osim svih navedenih apstraktnih značenja, imenica jeito ima i dva konkretna značenja, ali se ređe koristi u njima. Prvo je gest, pokret rukom ili glavom (sinonim je gesto, ponekad maneio):

Apertei a mão dele e fiz um jeito com a cabeça para confirmar – Pružio sam mu ruku i klimnuo glavom da potvrdim.

9. Drugo konkretno značenje imenice jeito je uvrtanje, izvrtanje, što se najčešće odnosi na zglob (sinonim je, u tom slučaju, torção, torcedura); obično ide sa pridevom mau (loš):

Escorreguei no banheiro e deu mau jeito no tornozelo – Okliznuo sam se u kupatilu i izvrnuo članak.

[image credits: YouTube, Brendon Augusto]

Izrazi sa imenicom jeito

1. com jeito – pažljivo, probranim postupcima i rečima, na fini način i sl.:

Peça-lhe o favor com jeito e assim ele vai ajudá-lo – Zatraži mu uslugu na fini način, pa će ti tako pomoći.

2. daquele jeito – na neprijatan, loš, negativan način; obično se odnosi na nečije loše ponašanje i postupke:

Hoje meu irmão está daquele jeito, insuportável – Danas mi se brat loše ponaša, nepodnošljiv je.

3. dar um jeito de – pokušati, potruditi se naći rešenje:

Estou sem dinheiro, mas vou dar um jeito de pagar o aluguel – Bez novca sam, ali ću se potruditi da platim stanarinu.

4. dar um jeito em – srediti nešto ili nekoga (u prenesenom smislu, tj. učiniti da se neko ponaša kako treba):

Filho, dá um jeito no quarto, ‘tá uma bagunça – Sine, sredi tu sobu, u potpunom je haosu.

Você precisa dar um jeito nesse teu sobrinho, hoje está insuportável – Moraš da smiriš tog svog nećaka, danas je nepodnošljiv.

5. de jeito – intenzivno, jako i sl.:

Eles brigaram de jeito – Dobro su se posvađali.

6. de jeito nenhum – ne dolazi u obzir:

Você não vai sair antes de terminar o dever de casa, de jeito nenhum! – Nećeš izaći dok ne završiš domaći, ne dolazi u obzir!

U istom značenju se koristi i sledeći izraz:

de jeito maneira:

Não vou ligar primeiro, de jeito maneira! – Neću ja prvi pozvati, ne dolazi u obzir!

7. de jeito que – konektor u složenim rečenicama koji odgovara našem „tako da“; istog je značenja kao i konektori de maneira que i de modo que:

Ontem acabou o último cartucho, de jeito que não podemos imprimir o relatório – Juče se istrošio poslednji toner, tako da ne možemo da odštampamo izveštaj.

8. de qualquer jeito – nepažljivo, ofrlje i sl.:

É melhor que você prepare o material, pois o Pedro iria fazê-lo de qualquer jeito – Bolje da ti pripremiš materijal, jer bi Pedro to uradio ofrlje.

9. desculpar o mau jeito – izraz koji koristimo da se izvinimo što upućujemo kritiku, što se može upotrebiti i ironično:

Desculpe o mau jeito, mas acho que você precisa emagrecer – Izvini što ti tako kažem, ali mislim da treba da smršaš.

10. do jeito que dá – na jedini mogući način, onako kako se jedino može, kako se mora i sl.:

Com escassez de profissionais, a empresa vai enfrentar os problemas do jeito que dá – Uz nedostatak stručnjaka, firma će se suočiti sa problemima onako kako mora.

11. do jeito que vai – imajući u vidu činjenice; odgovara našem izrazu „kako stvari stoje“:

Nossa economia, do jeito que vai, caminha para um desastre – Naša privreda, kako stvari stoje, ide ka katastrofi.

U istom značenju koristi se i izraz pelo jeito:

Pelo jeito, vai ficar tudo bem – Kako stvari stoje, sve će biti u redu.

12. fazer jeito – biti odgovarajuć, prikladan, odgovarati:

A solidão até me faz jeito no momento – Samoća mi sada čak i odgovara.

13. levar jeito para – imati talenta za nešto:

Carlinhos leva jeito para ser ator – Karlinjos ima talenta da bude glumac.

14. mau jeito – odgovara značenju imenice jeito koje smo naveli pod 9: uvrtanje, izvrtanje

15. não ter jeito – nemati rešenja, biti nerešiv ili nepopravljiv:

Seu computador pifou e parece que não tem mais jeito – Kompjuter ti je crkô i izgleda da mu više nema spasa.

16. sem jeito – postiđen, osramoćen ili sramežljiv:

Fiquei sem jeito de falar com ela naquele dia – Toga dana sam se stideo da razgovaram sa njom.

17. tomar jeito – usmeriti se ka cilju, imati neki pravac, putokaz (u prenesenom smislu):

Esse ano irei tomar jeito: vou estudar e conseguir um trabalho – Ove godine ću se usmeriti ka cilju: učiću i pronaći posao.

Od imenice jeito izveden je i glagol ajeitar (srediti, dovesti u red, popraviti i sl.) i njegov antonim desajeitar, zatim odgovarajući pridevi ajeitado odnosno desajeitado, kao i imenice ajeitamento odnosno desajeitamento (desjeito). 

I, na kraju, da se vratimo sintagmi jeitinho brasileiro, spomenutoj na početku ovog teksta. Šta ona zapravo znači? Brazilci imaju veoma čvrst autostereotip o sopstvenom načinu (jeito) na koji rešavaju stvari – zaobilaznim putem, ne poštujući do kraja proceduru, pomoću veza i poznanstava radije nego pomoću onoga što je formalnopravno potrebno i sl. Takvo snalaženje i prolaženje kroz život nazivaju jeitinho brasileiro, a toj sintagmi mogu se dodeliti i pozitivne i, ipak češće, negativne konotacije. Verujem da svima nama sa ovih prostora taj stereotip deluje veoma poznato, a neretko se on i kod nas u jeziku ispoljava uz upotrebu etnonima (setimo se našeg izraza srpska posla, npr., i sličnih iz zemalja na Balkanu). Jeitinho brasileiro se često vezuje za osobu koja je malandro, koja čini malandragem, što su kulturološki takođe veoma značajni elementi brazilske realnosti i brazilskog portugalskog jezika (opet sa dosta dodirnih tačaka sa ovdašnjom kulturom). O njima ćemo nekom drugom prilikom. Za kraj, nadamo se da će ovaj post biti od koristi svima koji žele da ovladaju raznovrsnom semantikom imenice jeito, jedne od najfrekventnijih ali i najspecifičnijih u portugalskom jeziku.

[image credits: Picuki.com]

Izvori:

https://pt.wiktionary.org/wiki/jeito

http://www.brasileirices.com/2017/01/expressoes-com-palavra-jeito.html

GLAGOL "FICAR" U PORTUGALSKOM JEZIKU

Glagol ficar jedan je od značenjski najsloženijih glagola u portugalskom jeziku. Pored te izrazite polisemije, jedna od njegovih glavnih karakteristika je i to što je frazeološki veoma produktivan. To znači da ulazi u sastav brojnih frazeologizama – ustaljenih izraza u portugalskom. Ficar je i jedan od najfrekventnijih portugalskih glagola – prema istraživanju Brazilske književne akademije, nalazi se među petnaest najučestalijih.

Glagola ficar nema u široj upotrebi u većini romanskih jezika. Pored portugalskog, on postoji još i u galisijskom i katalonskom. Teoretski posmatrano, postoji i u španskom, ali se u savremenom jeziku ne koristi. Prema tome, kada je u pitanju ovladavanje značenjima glagola ficar, oni koji uče portugalski kao strani jezik u većini slučajeva ne mogu da računaju na pozitivan transfer iz većine drugih romanskih jezika.

Osnovna pojmovna struktura ovog glagola u vezi je sa zauzimanjem nekog mesta u prostoru, zadržavanjem na tom mestu, vezivanjem za njega, ali i sa promenom mesta, prelaskom sa jednog mesta na drugo. Raznim kognitivnim mehanizmima od tih osnovnih značenja dobijaju se prenesena, ona koja nisu u vezi sa prostorom, nego sa brojnim apstraktnim pojmovnim domenima, kao što su vreme, razna stanja, rezultativnost, obaveza i dr.

Za valjano razumevanje portugalskog jezika i za kvalitetnu produkciju na njemu važno je znati sva značenja odnosno upotrebe ovog veoma produktivnog glagola. U ovom postu ćemo se upoznati sa njima. Primeri će biti uglavnom iz brazilske varijante portugalskog, ali se oni mogu upotrebiti i u evropskoj, ako se u njima brazilske morfosintaksičke i leksičke odlike zamene odgovarajućim evropskim.

ZNAČENJA I UPOTREBE GLAGOLA FICAR

1. Nalaziti se. Obično se odnosi na stalno ili fiksirano nalaženje na nekom mestu. Koristi se uz geografske pojmove, objekte, delove objekata i dr.:

Londres fica na Inglaterra – London se nalazi u Engleskoj.

O Banco Nacional fica no centro da cidade – Narodna banka se nalazi u centru grada.

Onde fica o banheiro? – Gde se nalazi toalet?

2. Zadržati se na nekom određenom mestu, ostati:

Você pode ir, mas eu vou ficar aqui – Ti možeš ići, ali ja ću ostati ovde.

Quanto tempo ele vai ficar em Belo Horizonte? – Koliko će on ostati u Belo Orizonteu?

Često se glagol ficar u ovom značenju koristi i za izražavanje društva:

Fica comigo, por favor, não quero estar sozinha – Ostani sa mnom, molim te, neću da budem sama.

Meu irmão ficou com o tio Cássio na fazenda – Moj brat je ostao sa čika Kasiom na farmi.

3. (Pre)ostati; kada od više entiteta (pre)ostanu samo neki:

Quando todos forem embora, vamos ficar só nós duas – Kada svi odu, ostaćemo samo nas dve.

Depois do furacão, só ficaram cinco casas de pé – Posle uragana preostalo je samo pet neporušenih kuća.

4. Biti smešten, odsesti:

Onde você vai ficar em São Paulo? – Gde ćeš odsesti u Sao Paulu?

Vou ficar em um hotel perto da Avenida Paulista – Odsešću u jednom hotelu blizu Avenije Paulista.

5. Dospevanje na neko mesto, bilo doslovno, bilo figurativno:

Mudei de sala na empresa, fiquei na sala do Milton – Promenio sam kancelariju u firmi, prešao sam u Miltonovu kancelariju.

O nosso time ficou em segundo lugar no campeonato estadual – Naš tim je zauzeo drugo mesto na državnom prvenstvu.

6. Prelazak iz jednog stanja u drugo, dospevanje u neko stanje:

O paciente ficou bem melhor depois da terapia – Pacijentu je veoma bolje posle terapije.

Fiquei molhado, não levei guarda-chuva – Mokar sam, nisam poneo kišobran.

Quando ele souber da perda, vai ficar louco – Kad sazna za gubitak, poludeće.

Srodno ovom značenju je i poprimanje nekih osobina:

O bolo ficou doce demais e pouco cremoso – Torta je ispala previše slatka i nedovoljno kremasta.

Quando você sorri assim, você fica linda – Kada se tako smeješ, prelepa si.

Takođe povezana sa ovim značenjem jeste i upotreba glagola ficar za označavanje dospevanja organizma u stanje koje zahteva zadovoljenje fizioloških potreba ili za doživljavanje nekih čulnih oseta ili emocija:

ficar com fome – ogladneti

ficar com sede – ožedneti

ficar com medo – uplašiti se

ficar com raiva – razbesneti se

ficar com sono – prispavati se kome

ficar com frio – postati kome hladno

ficar triste – rastužiti se

ficar feliz – postati srećan

i sl.

Vidimo da u ovoj upotrebi glagol ficar može ići uz pridev, ali češće ide uz imenicu sa kojom se povezuje predlogom com, baš kao što je to slučaj i sa glagolom estar kada označava iste ove pojmove, ali kao trenutno stanje, a ne dospevanje u to stanje (uporedi estar com fome – biti gladan sa ficar com fome – ogladneti). Naš jezik razliku između bivanja u nekom stanju i dospevanju u to stanje često rešava prefiksima koji se dodaju glagolima (Ogladneti, RAZbesneti se), dok u portugalskom jeziku dobar deo tih funkcija obavlja upravo glagol ficar.

7. Slagati se ili ne slagati se sa nečim, ići dobro ili loše uz nešto, uklapati se (obično se odnosi na odeću). Najčešće sa prilozima bem, mal, ótimo i sl.:

Esta saia fica bem em você – Ova suknja ti dobro stoji.

As cortinas amarelas ficaram muito bem no quarto do bebê – Žute zavese su se veoma dobro uklopile u sobu za bebu.

8. Doći u posed nečega, preuzeti ili zadržati nešto:

Garçom, fique com o troco! – Konobar, zadrži kusur!

Lucas ficou com os brinquedos de Arnaldo – Lukas je preuzeo Arnaldove igračke.

Aquele ladrão ficou com todos os objetos da senhora – Sve Vaše stvari su završile kod onog lopova.

9. Zakazati ili odložiti neki događaj:

Nossa festa de casamento ficou para 25 de abril – Naša svadba je zakazana za 25 april.

O chefe não veio hoje. A reunião vai ficar para a próxima segunda – Šef danas nije došao. Sastanak se odlaže za sledeći ponedeljak.

10. Biti sa nekim u neobaveznom kratkotrajnom emotivnom odnosu, najčešće samo radi seksa, zabavljati se sa nekim bez obaveza:

Ele ficou com a Roberta na festa de formatura – Bio je sa Robertom za apsolventsko veče.

Ela fala que não quer namorar com ele, só ficar – Ona kaže da neće da bude sa njim u vezi, već samo da se sastaje bez obaveza.

11. Koštati, dostići određenu sumu ili kvantitativnu vrednost.

A reforma da casa ficou em mil reais – Renoviranje kuće je koštalo hiljadu reala.

Ficou por quanto o conserto do carro? – Koliko je koštala popravka kola?

A inflação do ano passado ficou acima do esperado – Prošlogodišnja inflacija je bila viša od očekivane.

U ovoj upotrebi glagol ficar ponekad ide sa predlogom em, a ponekad i sa por. Sa em se uglavnom izražava precizna suma, a sa por aproksimativna.

[image credits: Transparent Language Blogs]

NEKI IZRAZI SA GLAGOLOM FICAR

U nastavku ćemo dati značenje nekih čestih izraza sa glagolom ficar, kao i primere upotrebe tih izraza.

1. FICAR DE

Preuzeti neku obavezu, obavezati se na nešto. Uglavnom se može prevesti na naš jezik glagolom trebati:

Fiquei de ligar para ele depois do trabalho – Treba da ga pozovem posle posla.

Ele tinha ficado de me pagar hoje, mas não cumpriu o que prometeu – Trebalo je da mi plati danas, ali nije ispunio što je obećao.

2. FICAR DE BEM/MAL

Biti u dobrim odnosno lošim odnosima, slagati se dobro odnosno loše:

Por incrível que pareça, nós ficamos de bem depois do divórcio – Koliko god delovalo neverovatno, mi se dobro slažemo posle razvoda.

Ele ficou de mal comigo porque não cumpri a promessa – On sa mnom više nije u dobrim odnosima, jer nisam ispunio obećanje.

3. FICAR DE FORA (DE)

Biti isključen iz nečega, ne ući u nešto:

Não fique de fora da nossa competição, inscreva-se! – Ne propusti učešće u našem takmičenju, prijavi se!

Roberto ficou de fora da classificação – Roberto nije ušao u klasifikaciju.

4. FICAR PARA TITIO/TITIA

Ostati neoženjen (neženja)/neudata, pomalo pežorativno (poput našeg usedelica):

Jorge tem 40 anos e ainda não se casou!? Vai ficar pra titio! – Žorže ima 40 godina i još se nije oženio!? Ostaće neženja!

5. FICAR POR DENTRO DE

Biti u toku sa nečim, biti dobro upućen u nešto:

Curta nossa página no Facebook e fique por dentro de todas as novidades – Lajkuj našu stranicu na Fejsbuku i budi u toku sa svim novostima.

6. FICAR POR ISSO MESMO

Ne snositi posledice, završiti se bez posledica. Možemo često prevesti na naš jezik izrazom ostati/završiti se na tome:

O aluno desrespeitou o professor e ficou por isso mesmo – Učenik se prema profesoru poneo s nepoštovanjem i na tome se završilo.

7. FICAR PARA TRÁS

Ostati iza nekoga/nečega, često u prenesenom smislu, tj. u vremenskom značenju (ostati u prošlosti) ili u smislu nekog kvaliteta, uspeha (zaostati) i sl.:

A minha tristeza ficou para trás, superei a crise emocional – Tuga je iza mene, prevazišao sam emotivnu krizu.

Quem não estuda fica para trás – Ko ne uči, zaostaje.

8. FICAR A VER NAVIOS

Ne dobiti ono što se očekivalo ili doživeti neki gubitak. Može se prevesti našim frazeologizmom ostati kratkih rukava:

Ele disse que iria me emprestar o dinheiro, mas o salário dele atrasou e eu fiquei a ver navios – Rekao je da će mi pozajmiti novac, ali plata mu je zakasnila, pa sam ostao kratkih rukava.

9. FICAR À VONTADE

Biti slobodan uraditi nešto, osećati se slobodno, lagodno, opušteno:

Se tiver alguma dúvida, fique à vontade de me escrever – Ako imaš neku nedoumicu, budi slobodan da mi pišeš.

Gostou do bolo? Fique à vontade, pegue mais um pedaço! – Dopala ti se torta? Uzmi još jedno parče, slobodno!

10. FICAR UMA FERRA

Veoma se razbesneti:

Meu pai ficou uma ferra quando viu a minha tatuagem – Moj otac se strašno razbesneo kad je video moju tetovažu.

11. FICAR DE BOCA ABERTA

Veoma se iznenaditi nečim:

Fiquei de boca aberta quando vi aquela praia linda – Baš sam se iznenadio kad sam video onu prelepu plažu.

12. FICAR DE QUEIXO CAÍDO

Frazeologizam sličan prethodnom, ali označava veći intenzitet iznenađenja. I u našem jeziku postoji sličan kolokvijalan izraz – pasti kome vilica:

Ficamos de queixo caído quando soubemos que o dono da padaria era um assassino – Pala nam je vilica kad smo saznali da je vlasnik pekare ubica.

13. FICAR SABENDO

Saznati:

Hoje fiquei sabendo que não vai ter festa de aniversário da empresa – Danas sam saznao da neće biti proslave za godišnjicu firme.

14. FICAR FRIO

Ne brinuti, ne uzbuđivati se, biti opušten, smiriti se, opustiti se. I u našem žargonu postoji glagol istog značenja, uglavnom upotrebljen u imperativu – oladi. Međutim, taj naš glagol može biti upotrebljen i pežorativno ili makar u konfrontaciji sa sagovornikom, dok izraz ficar frio iz portugalskog ne mora imati takvih konotacija:

Fique frio, Leo! Vamos resolver tudo – Smiri se, Leo! Sve ćemo rešiti.

15. FICAR FEIO

Pogoršati se, dospeti u lošu situaciju. Obično se koristi sa imenicom coisa. Ovom frazeologizmu odgovaraju neki naši kolokvijalni izrazi poput biće belaja, biće „veselo“, biće povuci-potegni i sl.:

Não temos mais dinheiro para continuar pagando o aluguel, a coisa vai ficar feia – Nemamo više para da nastavimo da plaćamo stanarinu, biće veselo.

[image credits: Eng News 24h]

Izvori i literatura:

Prilikom pisanja ovog posta najviše je korišćen članak na sledećem linku:

https://www.portuguesdobrasil.com.br/expressoes-verbo-ficar-portugues/

Iz njegu su preuzeti mnogi primeri koje smo ovde naveli, bilo u celini, bilo delimično, uz prepravljanja. Tipologiju značenja i upotrebe glagola ficar organizovali smo nešto drugačije nego u tekstu sa navedenog linka, budući da smatramo da se mnoga značenja koja su u njemu data kao odeljena zapravo preklapaju.

Poslužili smo se i sledećom literaturom:

https://en.wiktionary.org/wiki/ficar

Rebelo, I., & P. Osório. (2007). Contribuições para uma descrição semântica do verbo “ficar”: o que os manuais de Português Língua Estrangeira (PLE) não dizem. DOMÍNIOS DE LING@GEM, 1(1), 1-20.

Ribeiro Palomanes, R. M. (2004). A expansão de sentidos do verbo ficar e os mecanismos responsáveis pela organização cognitiva de suas significações. Revista Eletrônica do Instituto de Humanidades, 2(8), s.p.