ŠPANSKI I PORTUGALSKI JEZIK - KOLIKO SU RAZLIČITI?

Španski jezik je u globalnim razmerama, ali i u našoj sredini, ipak primetno popularniji od portugalskog. Više je ljudi koji govore ili uče španski nego portugalski kao strani jezik. Među tim ljudima koji su već ovladali najvećim romanskim jezikom nađe se i neko ko poželi da nauči portugalski. Od tih ljudi, ali i od raznih drugih intelektualnih znatiželjnika, često dobijam pitanja o tome koliko su španski i portugalski jezik zapravo slični odnosno različiti, koliko znanje jednog može da pomogne pri učenju drugog, da li se jedan govornik španskog može razumeti sa govornikom portugalskog u situaciji kada svako govori svojim jezikom, koliko se brzo može savladati portugalski ako se španski već solidno govori itd., itd. Na takva pitanja uglavnom nema jednostavnih i jednostranih odgovora. Jezička stvarnost je mnogo složenija od laičke predstave o njoj i podložna je dejstvu svakovrsnih faktora. Pa ipak, u ovom ću postu pokušati da ponudim neke opšte napomene o sličnosti odnosno razlikama između portugalskog i španskog jezika.

[image credits: Ibérica Languages]

Da bi se utvrdilo da su portugalski i španski veoma slični jezici, uopšte nije neophodno govoriti ni jedan ni drugi, niti je potrebno biti stručnjak za kontrastivnu lingvistiku. Dovoljno je samo baciti pogled na neki jednostavan tekst napisan na jednom i drugom jeziku. Kao primer mogu poslužiti uputstva za tehničke proizvode ili deklaracije na ambalaži prehrambenih proizvoda. Tu možemo uočiti da je vokabular u ova dva jezika sličan, da je uglavnom istog (latinskog) porekla, ali i da su mnogi morfološki elementi različiti. Međutim, čak i te morfološke razlike u osnovi su samo različit rezultat razvoja nekadašnjih potpuno istovetnih oblika. Tamo gde ćemo u španskom tekstu primetiti imenice na –ón, u portugalskom će obično stajati njihov ekvivalent na –ão, da navedemo samo jedan primer. Ta su dva nastavka danas različita i po izgovoru i po pisanju, ali su zapravo istog porekla. Videćemo i to da su rečenice strukturirane na gotovo identičan način, a primetićemo, ako se malo više udubimo, da se koriste i veoma slični ili isti glagolski oblici.

Sve se ovo, međutim, odnosi na kratke tipizirane pisane tekstove. Ukoliko su tekstovi koji se upoređuju tematski različiti, ukoliko su slušani, a ne čitani, ukoliko su udaljeni od standardnih normi i bliži specifičnim dijalektima ili sociolektima, utoliko se primećuje više razlika između španskog i portugalskog jezika. Na pitanje o tome koliko su španski i portugalski jezik različiti zapravo se odmah može postaviti potpitanje: koji španski i koji portugalski? Nije isti stepen sličnosti ako se porede najprestižniji dijalekti ova dva jezika sa Iberijskog poluostrva (npr. govori gradova Lisabona i Madrida), ili ako se porede ruralni severoistočni brazilski dijalekti portugalskog sa dijalektima španskog sa Kube, na primer. Za izvlačenje nekih okvirnih zaključaka o sličnosti ova dva (ili bilo koja druga dva) jezika nužno je napraviti njihove unekoliko idealizovane predstave, osloniti se na njihove standardnojezičke forme i na ono što je obično sadržaj nastave tih jezika za strance. Svi ostali varijeteti mogu znatno iskomplikovati nameru poređenja i odvesti nas u raznim pravcima. Važno je, međutim, imati uvek u vidu da uprošćena poređenja mogu da nam daju isključivo uprošćene zaključke, a da se situacija „na terenu“ redovno pokaže složenijom.

Činjenica je da su španski i portugalski jezik genetski veoma srodni. Oni pripadaju romanskoj grupi jezika, i to onoj njenoj potkategoriji koja se najčešće tradicionalno naziva iberoromanskim jezicima. Svi varijeteti koji se danas govore na Iberijskom poluostrvu zajedno čine jedan kontinuum, sa postepenim iznijansiranim prelazima, koji se proteže od Katalonije do najzapadnijih delova Portugala, odnosno od Kantabrijskog mora do Gibraltara. Između onih dijalekta koji se tradicionalno smatraju portugalskima i onih koji potpadaju pod španski stoje neki varijeteti koji su se, u različitim periodima istorije, a posebno u poslednje dve decenije, izborili za neku svoju lingvističku (i političku) autonomiju. Prema tome, od svih jezika govorenih na Iberijskom poluostrvu, nije baš španski taj koji je najsrodniji portugalskom. Srodniji su mu galisijski, galisijsko-asturijski i fala ili eonavski. Zajedno sa portugalskim, ova tri jezika se svrstavaju u kategoriju tzv. galisijsko-portugalskih jezika. Međutim, ako u obzir uzmemo samo one romanske jezike koji imaju velik broj govornika i nacionalni značaj u odgovarajućim državama (kao što su francuski, rumunski, italijanski i još poneki), svakako da su španski i portugalski međusobno najsrodniji.

Španski i portugalski jezik dele dugu zajedničku prošlost. Oba jezika potiču od vulgarnog latiniteta govorenog na Iberijskom poluostrvu, obogaćenog preromanskim supstratom, a kasnije i snažnim uticajem najpre germanskih, a potom arapskih govora. Zato španski i portugalski dele dobar deo leksičkog fonda, a i fonološki i gramatički sistemi su im zasnovani na istom sistemu od koga potiču – latinskom.

Na fonološkom nivou, koji se svakako prvi uočava kada se jezik sluša, primećujemo mnoge sličnosti i razlike između španskog i portugalskog. Lingvistički posmatrano, portugalski fonološki sistem je konzervativniji od španskog, očuvao je brojne odlike vulgarnog latiniteta koje su u španskom transformisane. Savremeni poluostrvski španski danas ima ukupno pet vokala i relativno velik broj diftonga i triftonga, dok poluostrvski portugalski ima najmanje 13 vokalskih fonema, od kojih 8 oralnih i 5 nazalnih, te još više diftonga i triftonga od španskog. Pri tome, portugalski vokali veoma variraju u zavisnosti od pozicije, zatvarajući se i redukujući se, što se u poluostrvskom španskom ne dešava. Stiče se utisak, barem na prvi pogled, da je portugalski pun konsonanata i „zatvoren“, dok je španski „otvoreniji“. Ako, međutim, u ovu priču ubacimo brazilsku varijantu portugalskog, dobijena slika se menja, jer su njegovi vokali mnogo manje podložni redukcijama, pa se može steći utisak da je on zapravo sličniji španskom od evropskog, kada je izgovor u pitanju.

Jedan deo razlika između pravopisa španskog i portugalskog upravo leži u razlikama između fonoloških sistema. Budući da se pojedini portugalski vokali slične pozicije na vokalskom dijagramu razlikuju po kvalitetu, a delimično i po kvantitetu (čega u španskom nema), portugalski pravopis osim akcenta akuta, koji je u španskom jedini grafički akcenat, koristi još i gravis i cirkumfleks, a za označavanje nazalnosti vokala koristi i tildu. Neke druge razlike u pisanju, pak, ne zavise od fonoloških razlika. Tako, npr., slovo <Ñ>, koje je karakteristično za španski, u portugalskom pravopisu ne postoji, već se za glas koji ono označava koristi digraf <NH>. Dok je slovo <Y> u španskom veoma često i važno, u portugalskom se ograničava na malobrojne reči stranog porekla i neka vlastita imena. I tako dalje, razlika između dvaju pravopisa ima još nekoliko, ali se ne može prenebregnuti ni njihova relativno velika sličnost.

Na morfosintaksičkom planu, razlike između španskog i portugalskog nisu velike. Veoma su slične sve gramatičke kategorije koje vrste reči poseduju u obama jezicima. Čak je i sistem glagolskih vremena i načina veoma sličan. Najviše razlika se uočava u upotrebi nekih prošlih vremena, kao i u činjenici da portugalski jezik poseduje tzv. lični infinitiv, koga u španskom nema, te da aktivno koristi i subjunktiv futura, koji je u španskom arhaičan i stilski obeležen. Perifrazi estar + gerund (npr. estoy hablando) iz španskog u evropskoj varijanti portugalskog odgovara perifraza estar + a + infinitiv (estou a falar), što predstavlja još jednu morfosintaksičku razliku, pored još nekih glagolskih perifraza. Međutim, neki dijalekti iz Portugala i čitav brazilski portugalski upravo koriste perifrazu estar + gerund (estou falando), dakle, na istovetan način kao u španskom, morfosintaksički gledano. Poneke razlike mogu se naći i kada se uporedi bilo koja druga vrsta reči (članovi, imenice, pridevi, lične zamenice, posesivi, interogativi itd.), ali one ne zamagljuju visok stepen sličnosti između ova dva jezika.

Tokom svoje istorije u Brazilu, u situaciji intenzivnih jezičkih kontakata, najpre sa autohtonim indijanskim, a potom i sa afričkim jezicima stotina hiljada robova, portugalski je jezik prošao kroz izrazita restrukturiranja (prema nekim lingvistima, kroz kreolizaciju i semidekreolizaciju), tako da je gramatika današnjeg brazilskog vernakulara (ne standardne varijante, već onoga što je izvorni „živi“ jezik) veoma drugačija od gramatike evropskog portugalskog, a svakako i od gramatike španskog. Prema tome, ako bismo ovaj varijetet poredili sa španskim, mogli bismo pronaći mnogo više razlika. Neka za ilustraciju posluži jedna rečenica napisana na španskom, evropskoj varijanti portugalskog i brazilskom vernakularu:

španski: Tú no vas a comer todas las frutas que te compré.

evropski portugalski: Tu não vais comer todas as frutas que te comprei.

brazilski vernakular: ’Cê num vai come’ todas as fruta’ que eu comprei pr’ocê, não.

Iako portugalski i španski jezik dele značajan postotak leksičkog fonda, dugački su i spiskovi reči koje su u ova dva jezika potpuno različite, uključujući tu i brojne veoma frekventne reči. Samo neki od karakterističnih primera dati su u sledećoj tabeli:

španski	portugalski	prevod
tienda	loja	prodavnica
rodilla	joelho	koleno
hogar	lar	ognjište, dom
rebajas	saldos, promoção	sniženje, akcija, rasprodaja
basura	lixo	đubre
agujero	buraco	rupa
salsa	molho	sos
pollo	frango	pile
despacho	gabinete, escritório	kabinet
ardilla	esquilo	veverica
menta	hortelã	nana, menta
falda	saia	suknja
gafas, anteojos	óculos	naočare
silla	cadeira	stolica
sábana	lençol	čaršav
vacaciones	férias	odmor, raspust
pendiente	brinco	minđuša
sandía	melancia	lubenica
ventana	janela	prozor
presupuesto	orçamento	budžet
pantalón	calça	pantalone
ruido	barulho	buka
desarrollo	desenvolvimento	razvoj
bolígrafo	caneta	hemijska olovka
cerca	perto	blizu
lejos	longe	daleko
ahorrar	poupar, economizar	štedeti
mirar	olhar	gledati
quedarse	ficar	ostati

Koliko se, zapravo, govornici španskog i portugalskog jezika međusobno razumeju kada govore svako svojim jezikom (u nekim idealizovanim uslovima i uz pretpostavku da se koriste pre svega varijeteti bliži standardu)? Ima raznih istraživanja na tu temu. Prema radu Intelligibility Figures for Spanish versus Other Romance Languages R. Lindseja, hispanofoni razumeju portugalski 50%, dok luzofoni razumeju španski 58%. Druga istraživanja navode neke druge brojke, ali one nisu previše različite. Svakako da su u pitanju veoma uprošćeni zaključci, jer međusobno razumevanje dvaju govornika, kada govore svako na svom jeziku, ne zavisi samo od međusobne sličnosti njihovih jezika, već i od čitavog niza faktora (koje još jezike oni govore, koje vrste inteligencije su im razvijene, kakva im je motivacija, trenutno psihičko stanje, itd., itd.).

Često hispanofoni koji portugalski realno znaju veoma malo, ali im je poznato kako on zvuči i kakve su mu neke opšte odlike, na pitanje da li govore portugalski odgovaraju sa Yo hablo portuñol. I luzofoni koji imaju isti takav odnos sa španskim, često će nam reći Eu falo portunhol. Naziv portuñol/portunhol obično asocira na neku „mešavinu“ španskog i portugalskog, a neki misle i da je u pitanju čak poseban „hibridni“ jezik. Ovaj termin ima više različitih značenja, može se odnositi na čitav niz fenomena, od prelaznih pograničnih govora duž granice između Brazila i Urugvaja, preko pravog špansko-portugalskog preključivanja kodova, pa sve do pokušaja hispanofona da bez naročitog znanja govore portugalski, odnosno luzofona da govore španski. Upravo se o tome radi u ovom kontekstu o kome pišemo. Portunjol može u takvim slučajevima biti više ili manje uspešan, ali neretko poprima i neke elemente koji subjektivno mogu delovati groteskno. Na primer, luzofoni koji ne govore španski, ali znaju za to da u njemu postoje diftonzi /we/ odnosno /je/ na mestima gde ih u portugalskom nema (npr. šp. piedra, pt. pedra, šp. huerta, pt. horta) mogu hiperkorekcijom da ih ubacuju tamo gde im uopšte nije mesto (što ponekad daje zaista zabavne oblike poput Yo guesto de beber cueca-cuela.). Ima, naravno, raznih primera i iz suprotnog smera. Kada Španci pokušavaju da govore evropski portugalski, npr., ponekad misle da je samo dovoljno svuda ubacivati /š/ i /ž/ i da je problem rešen. Za brazilski pak samo treba nafilovati govor glasovima /ć/ i /đ/. U svakom slučaju, fenomen popularno nazvan portunjol zaista može imati razne forme.

Koliko solidno znanje portugalskog kao stranog jezika pomaže u učenju španskog i obratno? Svakako da je pozitivan transfer velik i da se u početku brzo napreduje. Ako dobro znate španski, pa krenete da učite portugalski, u početku ćete brzo usvajati reči i razumeti čak i kompleksnije tekstove, barem pisane. Međutim, kako vreme prolazi, pokazuje se i druga strana medalje, a to su poteškoće sa takozvanim lažnim prijateljima, mešanje oblika, mešanje značenja, pogrešna upotreba vremena i načina i druge manifestacije negativnog transfera. Ovo svakako važi za bilo koja dva strana jezika koji su veoma slični, dobro je dokumentovano u lingvistici i glotodidaktici, a učenicama mnogo mogu da pomognu i specifično razrađeni programi i iskusni profesori koji dobro vladaju obama jezicima.

Literatura i izvori:

https://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_Portuguese_and_Spanish#:~:text=While%20the%20majority%20of%20lexical,or%20lesser%20extent%2C%20in%20meaning.

https://www.academia.edu/4057079/Mutual_Intelligibility_among_the_Romance_Languages

https://www.learnportugueseinlisbon.com/blog/Is-Portuguese-similar-to-Spanish

https://ibericalanguages.com/spanish-and-portuguese-false-friends/

http://www.personal.psu.edu/jml34/portunol.pdf

IMENICA "JEITO" U PORTUGALSKOM JEZIKU

Imenica jeito jedna je od najčešćih i najvišeznačnijih u portugalskom jeziku. Posebno se često javlja u govornim varijetetima brazilskog portugalskog, u kojima poprima raznolika značenja i ulazi u sastav brojnih frazeologizama. Ona je postala čak i svojevrsno kulturološko obeležje brazilske realnosti. Svako ko je čuo za sintagmu jeitinho brasileiro i njenu znakovitost u opisivanju brazilskoga mentaliteta svestan je koliko je imenica jeito važna u brazilskom portugalskom. I govornici evropskog portugalskog rado posežu za ovom rečju, iako nešto ređe od svoje braće po jeziku sa druge strane Atlantika.

[image credits: significadosweb.com.br]

Ova imenica vodi poreklo od latinske reči iactus, -us, m., koja je značila bacanje, hitac (up. izreku Alea iacta est – Kocka je bačena.). U raznim značenjima koje ima u portugalskom, ove imenice nema u drugim savremenim rasprostranjenijim romanskim jezicima. Zato se ona može smatrati specifičnom upravo za portugalski i svi koji taj jezik uče kao strani moraju se detaljno upoznati sa njenim značenjem i upotrebom, ako žele dobro da razumeju raznorazne kontekste u kojima se ona javlja. Cilj je ovog posta upravo da vas sa tim upozna. Najpre ćemo dati osnovna značenja imenice jeito, sa primerima, a potom ćemo izneti i pregled izraza u kojima se ona javlja, takođe sa primerima.

Značenja imenice jeito

1. Osnovno značenje ove imenice je način (u tom značenju sinonimi su joj maneira, modo, modalidade):

Esse é o melhor jeito de resolver o problema – To je najbolji način da se reši problem.

2. Ova imenica označava i karakter odnosno način ponašanja neke osobe (u tom značenju sinonimi su joj caráter, índole):

Não aguento mais esse jeito complicado do Jorge – Ne mogu više da podnesem taj Žoržeov komplikovani karakter.

3. Povezano sa prethodnim značenjem, u govornom brazilskom portugalskom ova se imenica koristi i da se označi nečije lepo ponašanje (pa bi joj sinonim bila sintagma boa educação):

Júlia é inteligente, eloquente e tem muito jeito – Žulija je inteligentna, elokventna i veoma lepo vaspitana.

4. Imenica jeito označava i naklonjenost ka nečemu, najčešće ka nekoj aktivnosti ili profesiji (kada su joj sinonimi inclinação, propensão, pendor):

Não tenho jeito para esse tipo de conversas, desculpa – Nisam sklon takvim razgovorima, izvini.

5. Česta upotreba ove imenice je i u značenju talenat (kada zamenjuje imenicu talento, a u određenim kontekstima i facilidade, habilidade, destreza, capacidade):

Luana tem muito jeito para o samba – Luana je veoma nadarena za sambu.

6. Ova imenica se koristi i da se referiše na izgled, pogotovo neke osobe, odnosno na način na koji se ta osoba nosi (i tada se može zameniti sinonimima aspe(c)to, feição, feitio):

O jeito chique do Paulo chama a atenção de todos quando ele aparece – Paulovo otmeno držanje privlači svačiju pažnju kada se on pojavi.

O que foi que aconteceu? Estás com um jeito de quem está bem preocupado – Šta se dogodilo? Izgledaš kao neko ko je veoma zabrinut.

7. Imenica jeito označava i rešenje nekog problema (sinonim bi joj, u tom slučaju, bila reč solução):

Esse problema já não tem jeito – Nema više rešenja za taj problem.

8. Osim svih navedenih apstraktnih značenja, imenica jeito ima i dva konkretna značenja, ali se ređe koristi u njima. Prvo je gest, pokret rukom ili glavom (sinonim je gesto, ponekad maneio):

Apertei a mão dele e fiz um jeito com a cabeça para confirmar – Pružio sam mu ruku i klimnuo glavom da potvrdim.

9. Drugo konkretno značenje imenice jeito je uvrtanje, izvrtanje, što se najčešće odnosi na zglob (sinonim je, u tom slučaju, torção, torcedura); obično ide sa pridevom mau (loš):

Escorreguei no banheiro e deu mau jeito no tornozelo – Okliznuo sam se u kupatilu i izvrnuo članak.

[image credits: YouTube, Brendon Augusto]

Izrazi sa imenicom jeito

1. com jeito – pažljivo, probranim postupcima i rečima, na fini način i sl.:

Peça-lhe o favor com jeito e assim ele vai ajudá-lo – Zatraži mu uslugu na fini način, pa će ti tako pomoći.

2. daquele jeito – na neprijatan, loš, negativan način; obično se odnosi na nečije loše ponašanje i postupke:

Hoje meu irmão está daquele jeito, insuportável – Danas mi se brat loše ponaša, nepodnošljiv je.

3. dar um jeito de – pokušati, potruditi se naći rešenje:

Estou sem dinheiro, mas vou dar um jeito de pagar o aluguel – Bez novca sam, ali ću se potruditi da platim stanarinu.

4. dar um jeito em – srediti nešto ili nekoga (u prenesenom smislu, tj. učiniti da se neko ponaša kako treba):

Filho, dá um jeito no quarto, ‘tá uma bagunça – Sine, sredi tu sobu, u potpunom je haosu.

Você precisa dar um jeito nesse teu sobrinho, hoje está insuportável – Moraš da smiriš tog svog nećaka, danas je nepodnošljiv.

5. de jeito – intenzivno, jako i sl.:

Eles brigaram de jeito – Dobro su se posvađali.

6. de jeito nenhum – ne dolazi u obzir:

Você não vai sair antes de terminar o dever de casa, de jeito nenhum! – Nećeš izaći dok ne završiš domaći, ne dolazi u obzir!

U istom značenju se koristi i sledeći izraz:

de jeito maneira:

Não vou ligar primeiro, de jeito maneira! – Neću ja prvi pozvati, ne dolazi u obzir!

7. de jeito que – konektor u složenim rečenicama koji odgovara našem „tako da“; istog je značenja kao i konektori de maneira que i de modo que:

Ontem acabou o último cartucho, de jeito que não podemos imprimir o relatório – Juče se istrošio poslednji toner, tako da ne možemo da odštampamo izveštaj.

8. de qualquer jeito – nepažljivo, ofrlje i sl.:

É melhor que você prepare o material, pois o Pedro iria fazê-lo de qualquer jeito – Bolje da ti pripremiš materijal, jer bi Pedro to uradio ofrlje.

9. desculpar o mau jeito – izraz koji koristimo da se izvinimo što upućujemo kritiku, što se može upotrebiti i ironično:

Desculpe o mau jeito, mas acho que você precisa emagrecer – Izvini što ti tako kažem, ali mislim da treba da smršaš.

10. do jeito que dá – na jedini mogući način, onako kako se jedino može, kako se mora i sl.:

Com escassez de profissionais, a empresa vai enfrentar os problemas do jeito que dá – Uz nedostatak stručnjaka, firma će se suočiti sa problemima onako kako mora.

11. do jeito que vai – imajući u vidu činjenice; odgovara našem izrazu „kako stvari stoje“:

Nossa economia, do jeito que vai, caminha para um desastre – Naša privreda, kako stvari stoje, ide ka katastrofi.

U istom značenju koristi se i izraz pelo jeito:

Pelo jeito, vai ficar tudo bem – Kako stvari stoje, sve će biti u redu.

12. fazer jeito – biti odgovarajuć, prikladan, odgovarati:

A solidão até me faz jeito no momento – Samoća mi sada čak i odgovara.

13. levar jeito para – imati talenta za nešto:

Carlinhos leva jeito para ser ator – Karlinjos ima talenta da bude glumac.

14. mau jeito – odgovara značenju imenice jeito koje smo naveli pod 9: uvrtanje, izvrtanje

15. não ter jeito – nemati rešenja, biti nerešiv ili nepopravljiv:

Seu computador pifou e parece que não tem mais jeito – Kompjuter ti je crkô i izgleda da mu više nema spasa.

16. sem jeito – postiđen, osramoćen ili sramežljiv:

Fiquei sem jeito de falar com ela naquele dia – Toga dana sam se stideo da razgovaram sa njom.

17. tomar jeito – usmeriti se ka cilju, imati neki pravac, putokaz (u prenesenom smislu):

Esse ano irei tomar jeito: vou estudar e conseguir um trabalho – Ove godine ću se usmeriti ka cilju: učiću i pronaći posao.

Od imenice jeito izveden je i glagol ajeitar (srediti, dovesti u red, popraviti i sl.) i njegov antonim desajeitar, zatim odgovarajući pridevi ajeitado odnosno desajeitado, kao i imenice ajeitamento odnosno desajeitamento (desjeito). 

I, na kraju, da se vratimo sintagmi jeitinho brasileiro, spomenutoj na početku ovog teksta. Šta ona zapravo znači? Brazilci imaju veoma čvrst autostereotip o sopstvenom načinu (jeito) na koji rešavaju stvari – zaobilaznim putem, ne poštujući do kraja proceduru, pomoću veza i poznanstava radije nego pomoću onoga što je formalnopravno potrebno i sl. Takvo snalaženje i prolaženje kroz život nazivaju jeitinho brasileiro, a toj sintagmi mogu se dodeliti i pozitivne i, ipak češće, negativne konotacije. Verujem da svima nama sa ovih prostora taj stereotip deluje veoma poznato, a neretko se on i kod nas u jeziku ispoljava uz upotrebu etnonima (setimo se našeg izraza srpska posla, npr., i sličnih iz zemalja na Balkanu). Jeitinho brasileiro se često vezuje za osobu koja je malandro, koja čini malandragem, što su kulturološki takođe veoma značajni elementi brazilske realnosti i brazilskog portugalskog jezika (opet sa dosta dodirnih tačaka sa ovdašnjom kulturom). O njima ćemo nekom drugom prilikom. Za kraj, nadamo se da će ovaj post biti od koristi svima koji žele da ovladaju raznovrsnom semantikom imenice jeito, jedne od najfrekventnijih ali i najspecifičnijih u portugalskom jeziku.

[image credits: Picuki.com]

Izvori:

https://pt.wiktionary.org/wiki/jeito

http://www.brasileirices.com/2017/01/expressoes-com-palavra-jeito.html

IMENICE U PORTUGALSKOM JEZIKU

Jedan od ciljeva ovog bloga je da na pregledan i jasan način predstavi gramatiku portugalskog jezika govornicima srpskog (i ostalih varijeteta koji su se nekada zajedno nazivali srpskohrvatskim jezikom). Na gramatičke teme dosad je već objavljen jedan post, u kome su predstavljene lične zamenice u portugalskom, dok će ovaj post biti posvećen imenicama.

Imenice u portugalskom jeziku predstavljaju promenljivu vrstu reči. Poseduju kategorije broja, roda i stepena. U ovom tekstu ćemo predstaviti promenu portugalskih imenica po kategorijama broja i roda, dok će o stepenu biti reči nekom drugom prilikom. Za neke naredne prilike takođe ostavljamo podele imenica portugalskog jezika prema drugim kriterijumima (konkretne vs. apstraktne, brojive vs. nebrojive i dr.).

[image credits: Mundo Educação]

1. Broj imenica

1.1. Osnovno pravilo

Kategorija broja u portugalskom jeziku podrazumeva jedninu i množinu. Množina imenica koje se završavaju na vokal ili diftong tvori se tako što se na oblik jednine doda nastavak –s.

jednina	množina
casa falante carteiro xará boné javali avó peru pai grau rei chapéu boi mãe	casas falantes carteiros xarás bonés javalis avós perus pais graus reis chapéus bois mães

Ovo pravilo se takođe primenjuje i na imenice koje se završavaju nazalnim vokalom. Slovo <m>, koje se u jednini piše na kraju tih imenica da bi označilo nazalnost vokala, u množini prelazi u slovo <n>, koje prethodi nastavku za množinu –s. Tako, na primer, reč fim u množini glasi fins.

jednina	množina
bem tom pudim atum	bens tons pudins atuns

1.2. Posebna pravila

1.2.1. Imenice koje se završavaju na diftong –ão grade množinu na tri načina:

a) Kod većine ovih imenica, završetak –ão prelazi u –ões.

jednina	množina
botão canção coração conexão estação facão leão nação opinião paredão portão processão questão seleção vulcão	botões canções corações conexões estações facões leões nações opiniões paredões portões processões questões seleções vulcões

b) Neke od ovih imenica zamenjuju završetak –ão završetkom –ães.

jednina	množina
alemão cão capitão catalão guardião pão tabelião	alemães cães capitães catalães guardiães pães tabeliães

c) Nešto manji broj ovih imenica koje su naglašene na poslednjem slogu, kao i sve one koje su naglašene na drugom slogu od kraja grade množinu samo dodavanjem nastavka –s na jedninu.

jednina	množina
chão cristão grão irmão mão pagão vão bênção órfão órgão sótão artesão	chãos cristãos grãos irmãos mãos pagãos vãos bênçãos órfãos órgãos sótãos artesãos (= artífice) / artesões (= adorno)

d) Za neke od imenica iz ove grupe postoje dubletni ili tripletni oblici množine.

jednina	množina
anão ancião castelão refrão sultão verão	anãos / anões anciãos / anciões / anciães castelãos / castelões refrães / refrãos sultões / sultãos / sultães verões / verãos

1.2.2. Množina sa promenom kvaliteta vokala u naglašenom slogu

Neke imenice koje imaju zatvoreno o u naglašenom slogu, pored toga što dobijaju nastavak –s, u množini zamenjuju svoj naglašeni vokal za otvoreno o. Primeri:

caroço, coro, corpo, corvo, despojo, escolho, esforço, fogo, forno, fosso, imposto, jogo, olho, osso, ovo, poço, porco, porto, posto, povo, reforço, renovo, socorro, tijolo, torno, troco, troço...

Mnoge imenice, međutim, u množini čuvaju zatvoreno o u naglašenom slogu. Primeri:

acordo, adorno, almoço, bolo, bolso, cachorro, coco, consolo, dorso, encosto, estojo, globo, golfo, gosto, lobo, logro, moço, molho, morro, namoro, piloto, piolho, polvo, repolho, rolo, rosto, sogro, sopro, topo... 

Ovo je posebno problematično pitanje za strance koji uče portugalski, budući da ne postoje pravila na osnovu kojih bismo mogli unapred da znamo da li će neka imenica koja u naglašenom slogu ima zatvoreno o u množini izvršiti promenu kvaliteta ovog vokala ili neće.

1.2.3. Imenice koje se završavaju na konsonant

a) Imenice koje se završavaju na –r, -z i –n grade množinu tako što na jedninu dodaju nastavak –es.

jednina	množina
mar açúcar mulher professor rapaz xadrez raiz cruz abdômen cânon	mares açúcares mulheres professores rapazes xadrezes raízes cruzes abdômenes cânones

Napomena: reč caráter u množini glasi caracteres. Menja joj se, dakle, mesto akcenta, a dodaje joj se i konsonant k u treći slog od kraja.

b) Imenice koje se završavaju na –s, kada su naglašene na poslednjem slogu, tvore množinu tako što na jedninu dodaju nastavak –es. Kada su pak naglašene na drugom ili trećem slogu od kraja, u množini ostaju nepromenjene.

jednina	množina
português país atlas lápis ônibus	portugueses países atlas lápis ônibus

c) Imenice koje se završavaju na –al, -el, -ol i –ul u množini zamenjuju –l nastavkom –is.

jednina	množina
animal papel móvel farol lençol álcool paul	animais papéis móveis faróis lençóis álcoois pauis

Napomena: reč mel ima množinu meles, koja se inače izuzetno retko upotrebljava.

d) Imenice koje se završavaju na –il, kada su naglašene na poslednjem slogu, u množini zamenjuju –l nastavkom –s.

jednina	množina
barril funil fuzil	barris funis fuzis

e) Imenice koje se završavaju na –il naglašene na drugom slogu od kraja zamenjuju taj završetak nastavkom –eis.

jednina	množina
fóssil réptil túnel	fósseis répteis túneis

1.2.4. Imenice koje imaju samo jedan broj

Imenice koje se koriste samo u množini (pluralia tantum):

anais, arredores, belas-artes, condolências, esponsais, férias, fezes, núpcias, óculos, olheiras, parabéns, pêsames...

Imenice koje se uobičajeno koriste samo u jednini:

(neki apstraktni pojmovi) caridade, esperança, fé... (imena metala) cobre, ferro, ouro, prata... 

1.2.5. Složene imenice

a) Kada je složena imenica sastavljena od dveju imenica koje se pišu zajedno, bez crtice, onda joj se množina gradi isto kao i kod prostih imenica.

jednina	množina
aguardente ferrovia lobisomem pontapé vaivém	aguardentes ferrovias lobisomens pontapés vaivéns

b) Kada se konstitutivni elementi složene imenice spajaju crticom, onda se u množinu stavljaju ili svi oni, ili samo jedan od njih. Kada je prvi element glagol, a drugi imenica ili pridev, onda je uobičajeno da se samo drugi element stavlja u množinu. Kada se između elemenata nalazi predlog, onda se u množinu stavlja samo prvi. A kada su oba elementa imenice, ili kada je jedan imenica a drugi pridev, najčešće se oba stavljaju u množinu.

jednina	množina
couve-flor guarda-roupa guarda-chuva bate-boca vice-presidente chapéu-de-sol peroba-do-campo tenente-coronel água-marinha	couves-flores guarda-roupas guarda-chuvas bate-bocas vice-presidentes chapéus-de-sol perobas-do-campo tenentes-coronéis águas-marinhas

2. Rod imenica

[photo credits: Mundo Educação]

Imenice u portugalskom jeziku imaju dva roda: muški i ženski. Uopšteno govoreći, imenice koje se završavaju na nenaglašeno –o muškog su roda (npr.: aluno, banco, livro, solo...), a imenice koje se završavaju na nenaglašeno –a  ženskog su roda (npr.: aluna, casa, mala, saia...). Međutim, ima više imenica koje se završavaju na nenaglašeno –a a muškog su roda (npr.: clima, cometa, dia, drama, fantasma, fonema, grama, mapa, planeta, problema, quilograma, telefonema, telegrama, sintagma...). U pitanju su najčešće reči poreklom iz klasičnog grčkog jezika. Govornici srpskog koji uče portugalski kao strani jezik često greše kada upotrebljavaju ove imenice (npr. *Eu tenho uma problema, *Esta mapa é grande i sl.), tako da je preporučljivo da posebno obrate pažnju na njihov rod. Osim toga, ima i nekih imenica koje se završavaju na nenaglašeno –o a ženskog su roda. U pitanju su uglavnom skraćeni oblici (npr.: foto < fotografia, moto < motocicleta...). Konkretne imenice koje se završavaju na –ão muškog su roda (npr.: algodão, balcão, feijão...), dok su apstraktne ženskog (npr.: educação, opinião, produção, sedução...). Važan izuzetak je imenica mão, koja je ženskog roda, iako je konkretna. Što se tiče imenica koje se završavaju na druge vokale ili konsonante, veoma je teško unapred prepoznati njihov rod samo na osnovu završetka.

Imenice koje označavaju ljude i životinje uglavnom imaju jedan oblik za bića muškog pola a drugi za bića ženskog. Ponekad se oblik za ženski rod potpuno razlikuje od oblika za muški, a ponekad je izveden od osnove oblika za muški.

2.1. Oblici za muški i ženski rod koji su različitih osnova

muški rod	ženski rod
bode boi / touro cão carneiro cavalo compadre frei genro homem macho marido padrasto padrinho pai zangão	cabra vaca cadela ovelha égua comadre sóror / soror nora mulher fêmea mulher madrasta madrinha mãe abelha

2.2. Ženski rod izveden od osnove muškog roda

a) Imenice koje se završavaju na nenaglašeno –o tvore ženski rod zamenjujući taj vokal nenaglašenim –a.

muški rod	ženski rod
aluno gato moço pombo	aluna gata moça pomba

b) Imenice koje se završavaju na konsonant najčešće tvore ženski rod tako što dodaju nastavak –a.

muški rod	ženski rod
camponês português doutor empregador	camponesa portuguesa doutora empregadora

c) Imenice koje se završavaju na –ão mogu tvoriti ženski rod na tri različita načina: zamenjujući završetak –ão završetkom –oa, završetkom –ã, ili završetkom –ona. Ima i izuzetaka, kao što su barão > baronesa, sultão > sultana, perdigão > perdiz...

muški rod	ženski rod
leão leitão patrão anão cidadão irmão comilão folião solteirão	leoa leitoa patroa anã cidadã irmã comilona foliona solteirona

d) Imenice koje se završavaju na nenaglašeno –e uglavnom imaju isti oblik u oba roda (npr.: Ele é um bom estudante / Ela é uma boa estudante.). Neke od njih, međutim, tvore ženski rod tako što završetak –e zamenjuju završetkom –a.

muški rod	ženski rod
elefante infante mestre monge parente	elefanta infanta mestra monja parenta

e) Na kraju, neke imenice uopšte ne slede navedena pravila.

muški rod	ženski rod
abade avô conde duque frade herói maestro poeta príncipe profeta rapaz rei réu sacerdote	abadessa avó condessa duquesa freira heroína maestrina poetisa princesa profetisa PE rapariga / PB moça rainha ré sacerdotisa

[photo credits: Pinterest]

3. Literatura

Cunha, C. & L. F. Lindley Cintra. (2001). Nova Gramática do Portugês Contemporâneo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Serra Pietsch, G. & M. Ćirić. (2014). Anexo Gramatical. Em: Por dentro do Brasil - Método de português brasileiro para estrangeiros. Nível básico e intermediário (pp. 227-254). Belgrado: Glosarijum.

Talan, N. (2003). Osnove gramatike portugalskoga jezika. Zagreb: Školska knjiga.