Imenica jeito jedna
je od najčešćih i najvišeznačnijih u portugalskom jeziku. Posebno se često
javlja u govornim varijetetima brazilskog portugalskog, u kojima poprima
raznolika značenja i ulazi u sastav brojnih frazeologizama. Ona je postala čak
i svojevrsno kulturološko obeležje brazilske realnosti. Svako ko je čuo za
sintagmu jeitinho brasileiro i njenu
znakovitost u opisivanju brazilskoga mentaliteta svestan je koliko je imenica jeito važna u brazilskom portugalskom. I
govornici evropskog portugalskog rado posežu za ovom rečju, iako nešto ređe od
svoje braće po jeziku sa druge strane Atlantika.
Ova imenica vodi poreklo od latinske reči iactus, -us, m., koja je značila bacanje, hitac (up. izreku Alea iacta est – Kocka je bačena.). U raznim značenjima koje ima u portugalskom, ove imenice nema u drugim savremenim rasprostranjenijim romanskim jezicima. Zato se ona može smatrati specifičnom upravo za portugalski i svi koji taj jezik uče kao strani moraju se detaljno upoznati sa njenim značenjem i upotrebom, ako žele dobro da razumeju raznorazne kontekste u kojima se ona javlja. Cilj je ovog posta upravo da vas sa tim upozna. Najpre ćemo dati osnovna značenja imenice jeito, sa primerima, a potom ćemo izneti i pregled izraza u kojima se ona javlja, takođe sa primerima.
 |
| [image credits: significadosweb.com.br] |
Ova imenica vodi poreklo od latinske reči iactus, -us, m., koja je značila bacanje, hitac (up. izreku Alea iacta est – Kocka je bačena.). U raznim značenjima koje ima u portugalskom, ove imenice nema u drugim savremenim rasprostranjenijim romanskim jezicima. Zato se ona može smatrati specifičnom upravo za portugalski i svi koji taj jezik uče kao strani moraju se detaljno upoznati sa njenim značenjem i upotrebom, ako žele dobro da razumeju raznorazne kontekste u kojima se ona javlja. Cilj je ovog posta upravo da vas sa tim upozna. Najpre ćemo dati osnovna značenja imenice jeito, sa primerima, a potom ćemo izneti i pregled izraza u kojima se ona javlja, takođe sa primerima.
Značenja imenice jeito
1. Osnovno značenje ove imenice je način (u tom značenju sinonimi su joj maneira, modo, modalidade):
Esse é o melhor jeito
de resolver o problema – To je najbolji način
da se reši problem.
2. Ova imenica označava i karakter
odnosno način ponašanja neke osobe (u
tom značenju sinonimi su joj caráter,
índole):
Não aguento mais esse jeito complicado do Jorge – Ne
mogu više da podnesem taj Žoržeov komplikovani karakter.
3. Povezano sa prethodnim značenjem, u govornom brazilskom
portugalskom ova se imenica koristi i da se označi nečije lepo ponašanje (pa bi joj sinonim bila sintagma boa educação):
Júlia é inteligente,
eloquente e tem muito jeito – Žulija je
inteligentna, elokventna i veoma lepo vaspitana.
4. Imenica jeito označava
i naklonjenost ka nečemu, najčešće ka
nekoj aktivnosti ili profesiji (kada su joj sinonimi inclinação, propensão, pendor):
Não tenho jeito para esse tipo de conversas, desculpa – Nisam sklon takvim razgovorima,
izvini.
5. Česta upotreba ove imenice je i u značenju talenat (kada zamenjuje imenicu talento, a u određenim kontekstima i facilidade, habilidade, destreza, capacidade):
Luana tem muito jeito
para o samba – Luana je veoma nadarena za
sambu.
6. Ova imenica se koristi i da se referiše na izgled, pogotovo neke osobe, odnosno na način na koji se ta osoba nosi (i tada
se može zameniti sinonimima aspe(c)to,
feição, feitio):
O jeito chique do
Paulo chama a atenção de todos quando ele aparece – Paulovo otmeno držanje privlači svačiju pažnju kada se on
pojavi.
O que foi que aconteceu? Estás com um jeito de quem está bem preocupado – Šta se dogodilo? Izgledaš kao
neko ko je veoma zabrinut.
7. Imenica jeito
označava i rešenje nekog problema
(sinonim bi joj, u tom slučaju, bila reč solução):
Esse problema já não
tem jeito – Nema više rešenja za taj problem.
8. Osim svih navedenih apstraktnih značenja, imenica jeito ima i dva konkretna značenja, ali
se ređe koristi u njima. Prvo je gest, pokret rukom ili glavom (sinonim je gesto, ponekad maneio):
Apertei a mão dele e fiz um jeito com a cabeça para confirmar – Pružio sam mu ruku i klimnuo
glavom da potvrdim.
9. Drugo
konkretno značenje imenice jeito je uvrtanje, izvrtanje, što se najčešće odnosi na zglob (sinonim je, u tom
slučaju, torção, torcedura); obično
ide sa pridevom mau (loš):
Escorreguei no banheiro e deu mau jeito no tornozelo – Okliznuo sam se u kupatilu i
izvrnuo članak.
 |
| [image credits: YouTube, Brendon Augusto] |
Izrazi sa imenicom jeito
1. com jeito
– pažljivo, probranim postupcima i rečima, na fini
način i sl.:
Peça-lhe o favor com jeito e assim ele vai ajudá-lo – Zatraži mu uslugu na fini način,
pa će ti tako pomoći.
2. daquele jeito – na neprijatan, loš, negativan način; obično se odnosi na nečije loše
ponašanje i postupke:
Hoje meu irmão está daquele jeito, insuportável – Danas mi se brat loše ponaša,
nepodnošljiv je.
3. dar um jeito de – pokušati, potruditi se naći rešenje:
Estou sem dinheiro, mas vou dar um jeito de pagar o aluguel – Bez novca sam, ali ću se
potruditi da platim stanarinu.
4. dar um jeito em – srediti nešto ili nekoga (u prenesenom smislu, tj. učiniti da se neko
ponaša kako treba):
Filho, dá um jeito no quarto, ‘tá uma bagunça – Sine, sredi tu sobu, u potpunom
je haosu.
Você precisa dar um jeito nesse teu sobrinho, hoje está insuportável – Moraš da smiriš tog svog nećaka,
danas je nepodnošljiv.
5. de jeito –
intenzivno, jako i sl.:
Eles brigaram de jeito – Dobro su se posvađali.
6. de jeito nenhum – ne dolazi u obzir:
Você não vai sair antes de terminar o dever de casa, de jeito nenhum! – Nećeš izaći dok ne završiš
domaći, ne dolazi u obzir!
U istom značenju se koristi i
sledeći izraz:
de jeito maneira:
Não vou ligar primeiro, de jeito maneira! – Neću ja prvi pozvati, ne dolazi u obzir!
7. de jeito que – konektor u složenim rečenicama koji odgovara našem „tako da“; istog je značenja kao i konektori de maneira que i de modo que:
Ontem acabou o último cartucho, de jeito que não podemos imprimir o relatório – Juče se istrošio poslednji toner,
tako da ne možemo da odštampamo izveštaj.
8. de qualquer jeito – nepažljivo, ofrlje i sl.:
É melhor que você prepare o material, pois o Pedro iria fazê-lo de
qualquer jeito –
Bolje da ti pripremiš materijal, jer bi Pedro to uradio ofrlje.
9. desculpar o mau jeito – izraz koji koristimo da se izvinimo što upućujemo kritiku, što se
može upotrebiti i ironično:
Desculpe o mau jeito, mas acho que você precisa emagrecer – Izvini što ti tako kažem, ali
mislim da treba da smršaš.
10. do jeito que dá – na jedini mogući način, onako kako se jedino može, kako se mora i
sl.:
Com escassez de profissionais, a empresa vai enfrentar os problemas do
jeito que dá – Uz nedostatak
stručnjaka, firma će se suočiti sa problemima onako kako mora.
11. do jeito que vai – imajući u vidu činjenice; odgovara našem izrazu „kako stvari stoje“:
Nossa economia, do jeito que vai, caminha para um desastre –
Naša privreda, kako stvari stoje, ide ka katastrofi.
U istom značenju koristi se i izraz pelo jeito:
Pelo jeito, vai ficar
tudo bem – Kako stvari stoje, sve će biti u
redu.
12. fazer jeito – biti odgovarajuć, prikladan, odgovarati:
A solidão até me faz jeito no momento – Samoća mi sada čak i odgovara.
13. levar jeito para – imati talenta za nešto:
Carlinhos leva jeito para ser ator – Karlinjos ima talenta da bude glumac.
14. mau jeito
– odgovara značenju imenice jeito koje smo naveli pod 9: uvrtanje, izvrtanje
15. não ter jeito – nemati rešenja, biti nerešiv ili nepopravljiv:
Seu computador pifou e parece que não tem mais jeito – Kompjuter ti je crkô i izgleda da
mu više nema spasa.
16. sem jeito
– postiđen, osramoćen ili sramežljiv:
Fiquei sem jeito de falar com ela naquele dia – Toga dana sam se stideo da razgovaram sa
njom.
17. tomar jeito – usmeriti se ka cilju, imati neki pravac, putokaz (u prenesenom smislu):
Esse ano irei tomar jeito: vou estudar e conseguir um trabalho – Ove godine ću se usmeriti ka
cilju: učiću i pronaći posao.
Od imenice jeito izveden je i glagol ajeitar (srediti, dovesti u red, popraviti i sl.) i njegov antonim desajeitar, zatim odgovarajući pridevi ajeitado odnosno desajeitado, kao i imenice ajeitamento odnosno desajeitamento (desjeito).
I, na kraju, da se vratimo sintagmi jeitinho brasileiro, spomenutoj na
početku ovog teksta. Šta ona zapravo znači? Brazilci imaju veoma čvrst
autostereotip o sopstvenom načinu (jeito)
na koji rešavaju stvari – zaobilaznim putem, ne poštujući do kraja proceduru,
pomoću veza i poznanstava radije nego pomoću onoga što je formalnopravno
potrebno i sl. Takvo snalaženje i prolaženje kroz život nazivaju jeitinho brasileiro, a toj sintagmi mogu
se dodeliti i pozitivne i, ipak češće, negativne konotacije. Verujem da svima
nama sa ovih prostora taj stereotip deluje veoma poznato, a neretko se on i kod
nas u jeziku ispoljava uz upotrebu etnonima (setimo se našeg izraza srpska posla, npr., i sličnih iz zemalja
na Balkanu). Jeitinho brasileiro se
često vezuje za osobu koja je malandro,
koja čini malandragem, što su
kulturološki takođe veoma značajni elementi brazilske realnosti i brazilskog
portugalskog jezika (opet sa dosta dodirnih tačaka sa ovdašnjom kulturom). O
njima ćemo nekom drugom prilikom. Za kraj, nadamo se da će ovaj post biti od
koristi svima koji žele da ovladaju raznovrsnom semantikom imenice jeito, jedne od najfrekventnijih ali i
najspecifičnijih u portugalskom jeziku.
 |
| [image credits: Picuki.com] |
Izvori:
