GLAGOL "ACABAR" U PORTUGALSKOM JEZIKU

Kada sam svojevremeno počeo da držim individualne časove portugalskog jednoj drugarici, ona mi je rekla da redovno prati brazilske telenovele i da je iz njih već naučila ponešto. Tvrdila je da je najbolje od svega zapamtila rečenicu Eu vou acabar com ela. Kasnije sam ustanovio da i mnoge druge moje drugarice i poznanice, koje inače uopšte ne uče portugalski ali gledaju te serije, takođe znaju ovu rečenicu. Nju su, naime, junakinje telenovela toliko puta izgovorile u svojim napadima strasti, ljubomore i sujete - dakako prouzrokovanim time što im je neka druga preotela dragog - da bi zaista bilo teško ne uočiti je i ne zapamtiti je. Šalu na stranu, glagol acabar je zaista jedan od veoma čestih glagola portugalskog jezika. Na pitanje o njegovom značenju na prvu loptu bismo dali odgovor da znači završiti (se). I načelno bismo bili u pravu, ali moramo imati u vidu da je njegova upotreba raznolika i da mu se značenje može modifikovati dodavanjem određenih predloga ili kombinovanjem sa drugim glagolima. U zavisnosti od toga, neće uvek biti ni najbolje, a ponekad ni moguće prevesti ga na srpski sa završiti (se). U ovom postu ću sve to pojasniti i ilustrovati odgovarajućim primerima.

Sa morfološke tačke gledišta, ovaj glagol je veoma jednostavan. U pitanju je pravilan glagol prve konjugacije (na -ar). Sa sintaksičke tačke gledišta pak, on je raznolik. Pre svega, on može biti neprelazan (ne zahteva objekt) ili prelazan (zahteva direktan objekt). Ako kažemo O jantar acabou, upotrebili smo glagol acabar kao neprelazan, ali ako kažemo Acabei o jantar, upotrebili smo ga kao prelazan. 

Glagol acabar se koristi kao neprelazan sa subjektima koji označavaju vremenske periode, aktivnosti, stanja ili događaje. Evo nekoliko primera:

A aula acabou muito rápido - Čas se veoma brzo završio.
As férias acabaram na segunda-feira - Raspust se završio u ponedeljak.
O filme acabou muito tarde - Film se završio vrlo kasno.
A gripe acabou, agora estou bem - Grip je prošao, sad sam dobro.
O prazo para solicitações acaba amanhã - Rok za zahteve ističe sutra.
O teu tempo acabou, devolve a prova - Tvoje vreme je isteklo, predaj zadatak.

U ovoj upotrebi, glagol acabar najčešće prevodimo na srpski sa završiti se (ili, recimo, sa proći), a kada ima subjekte koji su neke reči sa vremenskim značenjem, kao u poslednja dva primera, onda prevod može biti i isteći.

Ovaj glagol se upotrebljava takođe kao neprelazan sa subjektima koji označavaju uglavnom neke materije ili pojmove koji se razumeju kao materije. Tada ima značenje potrošiti se, istrošiti se, nestati i sl., što se može videti u sledećih nekoliko primera:

O azeite acabou, precisamos comprar mais - Nestalo je ulja, treba da kupimo još.
Vou ter que parar naquele posto, a gasolina vai acabar em breve - Moraću da stanem na onoj pumpi, benzin će se potrošiti uskoro.
Obrigado pelo convite, mas não vou poder ir ao cinema com você, o meu dinheiro acabou - Hvala na pozivu, ali neću moći da idem u bioskop s tobom, potrošio sam pare.

Za razliku od našeg glagola završiti se, acabar pretežno nije povratan. Međutim, ponekad se pojavljuje i u povratnom obliku, kao acabar-se. Takav njegov oblik nije čest, ali se tu i tamo sreće i u pisanju i u govoru, pogotovo u perfektu. Kao primer može poslužiti portugalska narodna poslovica Acabou-se o que era doce (doslovno: Završilo se ono što je bilo slatko).

[image credits: acabarwien]

Glagol acabar može biti i prelazan. On tada zahteva direktan objekt, najčešće u vidu imenice koja označava neku aktivnost:

Acabei o almoço, agora quero descansar um pouco - Završio sam ručak, sada hoću da se odmorim malo.

Vamos sair quando acabarmos o dever de casa - Izaći ćemo kada budemo završili domaći zadatak.

Dopuna glagolu acabar u funkciji direktnog objekta može biti i neki drugi glagol. U tim slučajevima obavezno je dodavanje predloga de:

Você ainda não acabou de fazer o seu dever de casa? Então, não pode sair! - Još nisi uradio domaći? Onda ne možeš da izađeš! 

Posso levar o teu prato ou ainda não acabaste de comer? - Jel mogu da odnesem tvoj tanjir ili još nisi završio jelo?  

Glagol acabar sa predlogom de koristi se u još jednom značenju. U pitanju je radnja koja se završila neposredno pre trenutka govora (ili nekog drugog referentnog trenutka u rečenici). Dakle, ako kažemo Acabei de sair, to neće značiti "završio sam sa izlaženjem", već Upravo sam izašao. Evo još nekoliko primera ovakve upotrebe glagola acabar sa predlogom de: 

Não estou com fome, acabei de comer um sanduíche - Nisam gladan, upravo sam pojeo sendvič.

Acabamos de receber um e-mail importantíssimo - Upravo smo primili jedan veoma važan imejl.

A minha chefe acabou de sair, ligue mais tarde, por favor - Moja šefica je upravo izašla, pozovite kasnije, molim Vas.

O Ministro da Saúde acabou de anunciar novas medidas na saúde pública - Ministar zdravlja je upravo najavio nove mere u javnom zdravlju.

Osim predloga de, glagol acabar može biti propraćen i predlogom com (kao u primeru s početka ovog posta). Tada on ima značenje završiti s nečim, odstraniti nešto, eliminisati nešto, rešiti se nečeg, pa čak i uništiti nešto, dokrajčiti nešto i sl. Sledeći primeri ilustruju ta značenja:

Vou acabar logo com esses compromissos - Odmah ću se rešiti tih obaveza.

O Presidente prometeu que ia acabar com a discriminação - Predsednik je obećao da će eliminisati diskriminaciju.

Essa dieta vai acabar com sua barriga de vez! - Ta dijeta će Vam odstraniti stomak jednom za svagda!

Desligue o rádio e saia, senão eu acabo com você! - Ugasi radio i izađi, inače ću te ubiti!

Glagol acabar koristi se i sa gerundom drugih glagola, tvoreći perifrazu ACABAR + GERUND, čije značenje je rezultativno. Naime, ako želimo da istaknemo krajnji rezultat neke radnje ili situacije, upotrebićemo ovu perifrazu. Ona se na srpski može prevesti na različite načine, a najpogodnije je za to koristiti veznike pa i te, zavisnu posledičnu rečenicu, ili pak sintagmu na kraju, u smislu "i na kraju se desilo to i to". Evo nekoliko primera: 

A festa estava tão ruim que acabamos indo embora cedo - Žurka je bila toliko loša da smo otišli ranije.

Estava tão cansada que acabei adormecendo às 9 horas - Bila sam toliko umorna da sam zaspala u 9 sati.

Não me enviaram o material e acabei elaborando o projeto sozinho - Nisu mi poslali materijal, pa sam na kraju sam napisao projekat.

Se você continuar atrasando todos os dias, vai acabar perdendo o emprego - Ako nastaviš da kasniš svaki dan, na kraju ćeš izgubiti posao.

Što se tiče etimologije glagola acabar, ona je povezana sa rečju cabo (od latinskog CAPUT - glava), čije je današnje osnovno značenje kraj. A prefiks a- u ovom glagolu upućuje na značenje povezano sa pravcem kretanja. Tako bi acabar zapravo doslovno značilo dovesti do kraja. 

Na kraju, jedna zanimljivost iz kolokvijalnog brazilskog portugalskog. U trećem licu jednine perfekta glagol acabar se u ovom varijetetu često izgovara bez početnog a-, dakle 'cabou:

Não tem mais! 'Cabou! - Nema više! Nestalo!

'Cabou a grana, mermão! - Nestalo je love, brate!

[image credits: pontodevistaonline.com.br]

Izvor:

https://blogs.transparent.com/portuguese/

HILJADU ZAŠTO, HILJADU ZATO - NA PORTUGALSKOM

Pre nego što pređem na samu temu ovog posta, dugujem svim svojim pratiocima i pratiteljkama veliko izvinjenje i objašnjenje zašto već mesecima nisam ništa objavljivao na ovom blogu. Naime, pored nekih drugih ličnih izazova koje sam morao prevazići, imao sam jednu obavezu koja me je najviše sprečavala da se posvećujem bilo čemu osim njoj. U pitanju je bila završna faza pisanja moje doktorske disertacije i priprema za njenu odbranu. Taj sam posao završio 12.9.2018. i sada sam sasvim spreman da se vratim mnogim svojim zadovoljstvima, a jedno od njih je svakako i pisanje ovog bloga.

Da pređemo sada na temu ovog posta. Ona se odnosi na jedno pravopisno pitanje portugalskog jezika, koje dosta muka zadaje mnogima koji ga uče kao strani jezik, ali i njegovim izvornim govornicima. Radi se o različitim načinima pisanja leksičkog spoja POR QUE, u zavisnosti od njegove funkcije odnosno pozicije u rečenici. Ovde ću izložiti sve načine na koje se on može pisati, sa odgovarajućim objašnjenjima i primerima.

[image credits: www.fcnoticias.com.br]

1. Por que (razdvojeno, bez akcenta), kao upitni prilog

Kada se POR QUE koristi kao upitni prilog, dakle u značenju zašto, na početku rečenice, piše se razdvojeno i bez akcenta na QUE. Tada taj prilog služi da se uvede upitna rečenica kojom se nastoji saznati razlog, motiv, uzrok i sl. 

Primeri:

Por que você não veio ontem?

Por que lhe disseste isso?

Por que ainda não temos a solução?

U ovoj upotrebi, upitni prilog POR QUE može se zameniti sintagmama POR QUAL MOTIVO odnosno POR QUAL RAZÃO (iz kog razloga):

Por qual motivo você não veio ontem?

Por qual razão você não veio ontem?

Por qual motivo lhe disseste isso?

Por qual razão lhe disseste isso?

Por qual motivo ainda não temos a solução?

Por qual razão ainda não temos a solução?

Kao što je slučaj i sa svim ostalim upitnim prilozima u portugalskom (que, como, onde, quando, quanto i dr.), i na POR QUE je moguće dodati intenzifikator pitanja koji glasi é que, čime se dobija upitni priloški izraz POR QUE É QUE:

Por que é que você não veio ontem?

Por que é que lhe disseste isso?

Por que é que ainda não temos a solução?

2. Por que (razdvojeno, bez akcenta) kao relativni konektor

Iako je ovo POR QUE istovetno po pisanju kao i upitni prilog za uzrok, ono ima potpuno drugačiju sintaksičku i semantičku funkciju. Radi se o predlogu por praćenom relativnom zamenicom que, koji služi da poveže subordiniranu rečenicu sa glavnom. Ako, recimo, na portugalskom želimo da kažemo To je hodnik kojim sam prošao, to se može reći ovako: Este é o corredor por que passei. Evo još dva primera upotrebe ovog relativnog konektora:

A rua por que passamos ontem agora está interditada.

Os motivos por que não aceitei a oferta são importantíssimos.

Ovaj relativni konektor može se zameniti sintagmama por qual, por quais, pelo qual, pelos quais, pela qual, pelas quais, zavisno od roda, broja i prisustva odnosno odsustva određenog člana:

Este é o corredor pelo qual passei.

A rua pela qual passamos ontem agora está interditada.

Os motivos pelos quais não aceitei a oferta são importantíssimos.

3. Por quê (razdvojeno, sa akcentom) kao upitni prilog

Kada se POR QUE koristi kao upitni prilog, dakle u značenju zašto, na kraju rečenice, ili kada sámo čini jednu upitnu rečenicu, onda se piše razdvojeno, ali sa akcentom cirkunfleksom na QUE. Primeri:

A Magda não veio e nem disse por quê.

Estás calado por quê?

Vocês não comeram nada! Por quê?

I u ovom slučaju upitni prilog POR QUE može se zameniti sintagmama POR QUAL MOTIVO odnosno POR QUAL RAZÃO (iz kog razloga):

A Magda não veio e nem disse por qual motivo?

A Magda não veio e nem disse por qual razão?

Estás calado por qual motivo?

Estás calado por qual razão?

Vocês não comeram nada! Por qual motivo?

Vocês não comeram nada! Por qual razão?

Ako se pitate zašto se iznad QUE piše akcenat cirkunfleks a ne akut, odgovor leži u izgovoru slova <e>. Naime, ono se izgovara kao zatvoreno, a takvi se vokali u portugalskom pravopisu obeležavaju cirkunfleksom.

[image credits: www.portuguesconcurso.com]

4. Porque (spojeno, bez akcenta) kao uzročni konektor

Kada se POR QUE upotrebljava kao konektor koji uvodi uzročnu rečenicu, dakle u značenju zato što, pošto, jer, onda se piše spojeno i bez akcenta. Primeri:

Fechei a janela porque está frio.

Não jogamos futebol no domingo porque estava chovendo.

Ovaj uzročni konektor može se zameniti mnogim drugima, sa istim značenjem: pois, visto que, uma vez que, dado que, por causa de que i dr. Među njima mogu ponekad postojati blage razlike u značenju, ali se u principu mogu smatrati sinonimima. Gornji primeri za upotrebu porque kao uzročnog konektora, prema tome, mogu takođe sadržati i neke od njih: 

Fechei a janela pois está frio.

Não jogamos futebol no domingo uma vez que estava chovendo.

5. Porquê (spojeno, sa akcentom) kao imenica

Kada se POR QUE piše spojeno i sa akcentom cirkunfleksom, onda ima imeničko značenje, tj. postaje imenica muškog roda, sa značenjem motivo, razão, causa (motiv, razlog, uzrok). Tada ga najčešće prati i određeni član muškog roda (o), a moguće je staviti ga i u množinu (os porquês). Primeri:

Ninguém me disse o porquê da mudança. = Ninguém me disse o motivo/a razão/a causa da mudança.

Gostaria de saber os porquês do teu comportamento. = Gostaria de saber os motivos/as razões/as causas do teu comportamento.

* * *

Da rezimiramo nekolikim savetima za upotrebu svih ovih različitih "zašto" i "zato" na portugalskom jeziku:

Por que - koristi se na početku pitanja

Por quê? - koristi se na kraju pitanja, ili kada je sámo u upitnoj rečenici

Porque - koristi se u odgovorima

O porquê - koristi se kao imenica u značenju motiv, razlog, uzrok

[image credits: www.infoenem.com.br]

POZDRAVLJANJE NA PORTUGALSKOM JEZIKU

Ovaj post je namenjen prvenstveno onima koji tek počinju da uče portugalski ili se samo spremaju na taj poduhvat, jer se u njemu obrađuje jedna veoma početnička tema. U pitanju su neki od najvažnijih izraza za opštu komunikaciju, pomoću kojih se pozdravljamo sa sagovornicima. Verujem, međutim, da će i neki koji već poznaju sve ove izraze naći za sebe u ovom postu barem neku zanimljivost ili novu korisnu informaciju.

Formalni pozdravi

Kao i u većini jezika, i u portugalskom imamo formalne i neformalne (kolokvijalne) pozdrave. Koje od njih ćemo upotrebiti, to zavisi, naravno, od odnosa prema sagovorniku. Što se tiče formalnih pozdrava, oni se uglavnom sastoje od prideva bom/boa (dobar/dobra) i imenice koja označava odgovarajući deo dana. Ono što treba imati u vidu jeste da se ovi pozdravi ne podudaraju u potpunosti sa našima, jer je dan u umu govornikâ portugalskog podeljen na nešto drugačiji način. Naime, dok mi koristimo pozdrav dobro jutro negde do devet ili deset sati, a posle toga dobar dan, govornici portugalskog taj prvi deo dana pozdravima dele drugačije. Oni koriste pozdrav bom dia (u doslovnom prevodu „dobar dan“) od rane zore pa negde sve do podneva ili čak do ručka. Posle toga se koristi pozdrav boa tarde (doslovno – „dobro popodne“) sve dok se ne smrkne. Uveče se koristi pozdrav boa noite (doslovno – „dobra noć“), koji odgovara našim pozdravima dobro veče i laku noć, jer se koristi i pri dolasku i pri odlasku. Pri odlasku se takođe mogu koristiti i pozdravi bom dia (ujutru i pre podne) i boa tarde (posle podne). Tako upotrebljeni, oni odgovaraju našem pozdravu prijatan dan. Govornici portugalskog ponekad dodatno ističu srdačnost pri korišćenju ovih poziva pomoću prideva muito (mnogo): muito bom dia, muito boa tarde, muito boa noite. Dodajmo još jednu zanimljivost u vezi sa ovim pozdravima. Naime, na portugalskom je moguće upotrebiti ih i u množini, dakle u oblicima bons dias, boas tardes i boas noites. Dok je u španskom ovo najčešće korišćen oblik tih pozdrava (buenos días je u hispanskom svetu neuporedivo češće od buen día), u portugalskom je on veoma redak, nosi sa sobom jedan arhaičan i knjiški prizvuk, a potrebno je i da sagovornici budu u prisnijem odnosu da bi ga upotrebili.  

[image credits: Café com Carol]

Što se tiče pozdrava koji se u toku dana koriste pri odlasku, oni su uglavnom sastavljeni od predloga até (do) i neke druge reči, koja zavisi od toga kada će se otprilike sagovornici ponovo videti. Svi ti pozdravi odgovaraju našem doviđenja, ali su mnogo raznovrsniji, jer preciznije kazuju kada će se desiti to „viđenje“. Često ćete čuti govornike portugalskog da se pozdravljaju sa até amanhã (doslovno – „do sutra“), ako rade u istoj firmi, recimo, pa znaju da će se svakako videti sutra, ili sa até segunda (doslovno – „do ponedeljka“), ako to isto čine u petak, znajući da se neće videti preko vikenda. Najčešći pozdravi iz ove grupe su até logo („do uskoro“) i até mais (skraćeno od até mais ver, što bi otprilike, u slobodnijem prevodu, značilo „dok se ne vidimo ponovo“). Prvi se koristi kada se manje-više zna da će se sledeći susret desiti uskoro, dok je drugi značenjski veoma neutralan. Postoji i pozdrav até a vista (doslovno – „do viđenja“), ali se koristi ređe od ostalih, pogotovo u Brazilu, gde ga mnogi i ne znaju. Moguće je reći i até a próxima (doslovno – „do sledeće“), što se odnosi na sledeću priliku u kojoj će se sagovornici sresti. Kada su sagovornici sigurni da će se videti veoma uskoro, takoreći za nekoliko minuta, upotrebiće pozdrav até já (doslovno – „do odmah“). A ako će se videti u nekom kraćem roku, od, na primer, nekoliko sati, onda mogu reći até mais tarde (doslovno – „do kasnije“). Ima i drugih pozdrava sa predlogom até: até lá, até então, até a volta, itd., što sve zavisi od namere govornika da tačno precizira sagovorniku trenutak sledećeg kontakta. U evropskom portugalskom pri odlasku se često koristi pozdrav adeus („zbogom“), dok je u brazilskom portugalskom on namenjen samo za konačno opraštanje (u smislu „zbogom zauvek“). I Brazilci, međutim, u svakodnevnim pozdravima vole da spomenu Boga, pa tako onaj koji ostaje često kaže onome koji odlazi vai/vá com Deus („idi s Bogom“), dok mu onaj koji odlazi odgovara sa fica/fique com Deus („ostaj s Bogom“). Dodajmo, na kraju, još jedan pozdrav pri odlasku, koji se koristi nešto češće među starijim generacijama i koji odgovara našem prijatno. To je pozdrav passe bem (u slobodnijem prevodu – „ostajte dobro“).

[Image credits: Cumprimentos Slidesheare]

Kada nekoga na portugalskom želimo da upitamo kako je, u formalnim prilikama ćemo koristiti pitanje Como vai? (doslovno – „Kako ide“). Češće se, međutim, koriste pitanja Tudo bem? i Tudo bom? (doslovno – „Sve u redu?“). Ona su ranije bila potpuno neformalna, ali su se sve više probijala i u formalne stilove komunikacije, da bi danas predstavljala sasvim uobičajene izraze. Na njih je moguće odgovoriti potvrdnom rečenicom iste sadržine (dakle tudo bem/tudo bom), ili samo sa tudo. Na pitanje Como vai?, koje je formalnije, treba odgovoriti sa Bem, obrigado (ako govori muškarac) odnosno Bem, obrigada (ako govori žena), što je ekvivalent našeg dobro sam, hvala. A kada sagovorniku odgovorimo na to pitanje, neretko i mi njemu želimo da ga postavimo. Tada ćemo reći E o Senhor? ili E a Senhora? (ako sagovorniku persiramo) ili E tu? (u evropskom portugalskom i u nekim brazilskim govorima) odnosno E você? (u brazilskom portugalskom – videti post o ličnim zamenicama u portugalskom jeziku). Ova pitanja mogu se postaviti i identično kao u srpskom jeziku: Como está? („Kako ste?“), Como estás? („Kako si?“), Estás bem?, u evropskom portugalskom, ili Você está bem?, u brazilskom portugalskom, („Jesi dobro?“),  O Senhor/A Senhora está bem? („Jeste dobro?“).

Kolokvijalni pozdravi

Od kolokvijalnih pozdrava pri dolasku se najčešće koriste oni koji odgovaraju našem zdravo. To su pozdravi olá i oi. Prvi se nešto češće koristi u Portugalu, a drugi u Brazilu. Pri odlasku se u kolokvijalnom stilu uglavnom koristi pozdrav ćao, što se najčešće piše tchau. Ovaj pozdrav, naravno, potiče od italijanskog ciao, što su najpre Brazilci primili od doseljenika iz Italije, ali se njegova upotreba proširila i na evropski portugalski. Pri odlasku je u kolokvijalnom stilu moguće reći sagovorniku i (Um) abraço! (doslovno – „zagrljaj“) ili (Um) beijo! (doslovno – „poljubac“). Ovaj drugi pozdrav se koristi između žena ili između žene i muškarca, dok se između muškaraca koristi samo prvi. U Portugalu se umesto (Um) beijo! često koristi i Beijinhos! (doslovno – „poljupčići“).

Kolokvijalna pitanja sa značenjem Kako si? u portugalskom jeziku su veoma kreativna. U kolokvijalnom evropskom portugalskom često se umesto Estás bem? koristi Estás bom?, za muškarce, odnosno Estás boa?, za žene, što odgovara našem kolokvijalnom Jesi mi dobar/dobra? Glagol estar često se u kolokvijalnom stilu skraćuje, pa se u evropskom portugalskom može čuti i Tás bem?, a u brazilskom Cê tá bem? ili Como é que cê tá?

[image credits: Borracha Beat Box]

U brazilskom žargonu umesto Tudo bem/bom? često čujemo i Tudo legal? ili Tudo joia? Prvi izraz koristi žargonizam legal, što odgovara našem super/kul/strava i sl., a drugi reč joia, koja doslovno znači „nakit/dragulj“, ali u žargonu takođe označava nešto dobro. Slično ovome, u portugalskom žargonu koristi se izraz Tudo fixe? Žargonizam fixe takođe odgovara našim žargonizmima super/kul/strava i sl.

Pitanje Kako si? u brazilskom žargonu često se postavlja i izrazom E aí? ili rečju Beleza? (doslovno – „lepota“). U kolokvijalnom evropskom portugalskom javlja se i izraz Então? (doslovno – „onda, dakle“), koji se ponekad čak modifikuje i u Atão? Ovom izrazu često se dodaje i portugalska kolokvijalna rečca pá.

I u evropskom i u brazilskom portugalskom ima još kolokvijalnih i žargonskih pozdrava, a mnogi su specifični za pojedine regije, gradove ili društvene grupe. Ovde smo predstavili samo neke najčešće, koji katkada umeju i da zbune stranca koji ih ne poznaje. Zato, kad vam se, recimo, Brazilac ili Brazilka obrati sa Beleza?, nemojte misliti da vam udeljuje kompliment o lepoti, već vas samo pita kako ste. Mada, sa Brazilcima se nikad ne zna. J

NAZIVI ZEMALJA PORTUGALSKOG GOVORNOG PODRUČJA

Jeste li se nekada zapitali odakle potiču imena luzofonih zemalja i šta ona zapravo znače? Zašto se Portugal zove baš Portugal, Brazil – Brazil, Angola – Angola, itd.? Ako vas zanima poreklo i značenje tih naziva, saznajte to u ovom postu.

Portugal

Ime Portugala potiče od latinskog naziva jednog malog naselja u rimskoj provinciji Galeciji. To naselje se na latinskom zvalo Portus Cale i nalazilo se na mestu današnjeg drugog po veličini portugalskog grada Porta. Dok je za prvu reč ovog dvočlanog naziva, Portus, veoma jasno da znači „luka“, druga reč je mnogo kontroverznije etimologije. Naime, prema jednoj hipotezi, ona potiče od grčke reči καλλις („lep“), jer su, navodno, prvi indoevropski stanovnici doline reke Doro, Grci, smatrali da žive u veoma lepom okruženju. Prema drugoj pretpostavci, međutim, Cale je od latinskog prideva „topao“, pa bi Portus Cale značilo „topla luka“. Bilo kako bilo, reč Cale stoji u etimologiji nastavka –gal, kao i u nazivu rimske provincije Galecije odnosno današnje španske Autonomne zajednice Galisije, ali i grada po nazivu Gaja, koji se nalazi blizu Porta, s druge strane reke Doro.

Portus Cale je u ranom srednjem veku dao naziv grofovije koja se prostirala današnjim severnim Portugalom: Condado Portucalense, a kasnije i Condado de Portucale. Naziv Portucale iz vulgarnog latinskog vremenom se preobrazio u Portugal i do danas ostao u upotrebi.

Porto [photo credits: The Independent]

U našem jeziku ranije se mnogo više koristio naziv Portugalija, koji nam je došao preko nemačkog Portugalien. I dalje mnogi naši jezikoslovci insistiraju na ovom nazivu, ali je činjenica da ljudi sve češće koriste reč Portugal. A zvaničan naziv ove države čak i na portugalskom nije taj, već República Portuguesa (Portugalska Republika).

Brazil

Današnja teritorija Brazila nosila je tokom svoje istorije razna imena. Pre dolaska Portugalaca, neka plemena autohtonog indijanskog stanovništva nazivala su svoju zemlju Pindorama. Na jeziku tupi-gvarani ovaj naziv znači „zemlja palmi“.

Prvi naziv koji su kolonizatori dali ovoj teritoriji bio je Terra da Vera Cruz (što bi se moglo prevesti kao „Zemlja Časnog Krsta“). On se koristio samo godinu dana, do 1501. Zatim se koristio veoma sličan naziv, Terra da Santa Cruz, otprilike do 1503. godine. Od 1501. do 1520. koritio se i naziv Terra dos Papagaios („Zemlja papagajâ“).

Naziv Brazil zapravo potiče od drveta pau-brasil, koje se veoma eksploatisalo i koristilo za proizvodnju boje za tkanine. Boja koja se od njega dobija je jarko crvena, što je Portugalce podsećalo na žar. Pošto se žar na portugalskom kaže brasa, otud i reč brasil, korišćena u nazivu drveta. Ima, međutim, i drugih pretpostavki o nazivu najveće južnoameričke države, ali je ova najverovatnija.

Pau-brasil [photo credits: Sítio da Mata]

Kako su se menjala državna uređenja u Brazilu, tako se menjao i zvaničan naziv države. Od 1824. do 1891. država se zvala Império do Brasil (Carevina Brazil). Nekoliko godina posle proglašenja republike, bilo je potrebno ukloniti monarhistički element iz naziva i osmisliti naziv koji će nedvosmisleno ukazivati na novo političko uređenje. Tada je nastao naziv Estados Unidos do Brasil (Ujedinjene Države Brazila, ili, u slobodnijem prevodu, po ugledu na SAD, Sjedinjene Brazilske Države). Ovaj naziv koristio se do ustava 1969, kada je usvojen naziv República Federativa do Brasil (Savezna Republika Brazil), koji je u upotrebi i danas.

U našem jeziku nekada se mnogo više koristio naziv Brazilija, koji je, baš kao i u slučaju Portugala, prihvaćen iz zapadnoevropskih jezika, verovatno takođe iz nemačkog. Međutim, kada je, šezdesetih godina prošlog veka, izgrađena nova prestonica, koju su Brazilci upravo tako nazvali, u našem jeziku je ubrzo napušten naziv Brazilija za državu Brazil.

Luzofona Afrika

Ime Angola potiče od reči N’gola, iz jezika bantu porodice. To je bila titula vladara Kraljevine Ndongo, koja se prostirala delom današnje Angole u XVI veku, kada su se Portugalci učvrstili na mestu gde je danas prestonica Luanda.

Naziv Mozambik (u originalu - Moçambique) najpre se odnosio samo na ostrvo u severnom delu današnjeg Mozambika, gde su Portugalci osnovali prvu prestonicu kolonije. To mesto i danas nosi naziv Ilha de Moçambique. Sama reč najverovatnije vodi poreklo od imena arapskog trgovca koji je tamo živeo: Musa Al Bik, Mosa Al Bike, ili Ben Musa Mbiki.

Žena iz mozambičke oblasti Nampula [photo credits: clubofmozambique.com]

Zelenortska Ostrva (poznata u našem jeziku i kao Zelenortska Republika, a u novije vreme, u diplomatskoj korespondenciji, i kao Republika Kabo Verde) u originalu nose naziv Cabo Verde, što znači „zeleni rt“. Zanimljivo je da se taj rt, čiji izgled je poslužio Portugalcima za naziv kolonije, zapravo nalazi u obližnjem Senegalu.

Republika Gvineja Bisau (u originalu – Guiné-Bissau) ima dvočlani naziv. Prvi član se odnosi na čitavu oblast i imaju ga i druge okolne države. Bisau je ime glavnog grada, koje je dodato u zvaničan naziv države nakon sticanja nezavisnosti 1975. godine. Ranije se ova oblast zvala Portugalska Gvineja. Na našem jeziku je često zovu i Gvineja Bisao, mada je Bisau svakako primerenije originalu.

Sao Tome i Prinsipe (u originalu – São Tomé e Príncipe) nosi naziv po svoja dva najveća ostrva. Prvo su Portugalci nazvali po Svetom Apostolu Tomi. Drugo se najpre zvalo po Svetom Antoniju, ali je kasnije dobilo naziv Ilha do Príncipe („ostrvo princa“), jer je pretvoreno u posed krune.

Luzofona Azija i Okeanija

Goa [photo credits: India.com]

Naziv Makau (u originalu – Macau, a ponekad i Macao) potiče od kineskog naziva za hram koji je tamo bio sagrađen 1448. i posvećen boginji Mazu, zaštitnici ribara. Hram se na kineskom zvao A-Ma. Naziv Timor potiče od malajske reči timur, što znači „istok“. Goa je stari indijski naziv koji su Portugalci preuzeli za svoju nekadašnju koloniju u Indiji. On je u lokalnim jezicima imao mnoge oblike, a neki od njih su Gomanćala, Govapuri, Govem i Gomantak.

LIČNE ZAMENICE U PORTUGALSKOM JEZIKU

Kako je jedan od osnovnih ciljeva ovog bloga da nudi objašnjenja o gramatici i vokabularu portugalskog jezika (kao što sam i naveo u uvodnom postu), u ovom postu vam predstavljam prvi tekst na gramatičke teme. Radi se o detaljnom razjašnjenju većine pitanja vezanih za temu ličnih zamenica u portugalskom jeziku. Sa tom gramatičkom kategorijom muku muči skoro svaki govornik srpskog (i ne samo srpskog) koji se prihvati učenja portugalskog. Tema je veoma složena, ali sam se potrudio da ovde objedinim sve ono što je za nju važno. Objašnjenja su gramatička, tako da je za njihovo razumevanje potrebno barem neko osnovno znanje gramatičke terminologije. Primeri kojima se ilustruju objašnjenja delimično su preuzeti iz literature koju sam naveo na kraju posta.  

1. Uvod

Lične zamenice u portugalskom jeziku su promenljiva vrsta reči. Poseduju sledeće gramatičke kategorije: lice, broj, rod i padež. Lica su prvo, drugo i treće, a brojevi su jednina i množina. Rod poseduju samo zamenice za treće lice u jednini i množini, i to samo muški i ženski, srednjeg roda u portugalskom jeziku nema. Lične zamenice su jedina vrsta reči u ovom jeziku koja je očuvala padežnu promenu, s tim što ona nije identična onoj kakva je postojala u latinskom. Dok su u klasičnom latinskom lične zamenice imale šest padeža, u portugalskom su se održala četiri padeža ličnih zamenica koji ukazuju na njihove sintaktičke funkcije: subjekt, direktni objekt, indirektni objekt, dopune i odredbe glagola odnosno determinatori u sintagmama.

[image credits: Aprendendo com Videoaulas: Língua Portuguesa. YouTube.com]

2. Lične zamenice u službi subjekta

Kada su lične zamenice u službi subjekta, imaju sledeće oblike:

Lice:	Jednina:	Množina:
Prvo	Eu	Nós
Drugo	Tu	Vós
Treće	Ele, Ela, Você	Eles, Elas, Vocês

Napomene:

a) Zamenica tu se koristi za neformalno obraćanje (kada su govornici ravnopravni po starosti, socijalnom ili kakvom drugom statusu, kada su bliski i sl.) u evropskom portugalskom. U standardnom brazilskom portugalskom se ova zamenica ne koristi, umesto nje se koristi zamenica você uz koju se slaže glagol u trećem licu jednine.

evropski portugalski: Tu estudas na Faculdade de Engenharia Mecânica.

brazilski portugalski: Você estuda na Faculdade de Engenharia Mecânica.

Zamenica tu, međutim, postoji u živoj upotrebi u brazilskoj književnosti, tako da tu ima neku vrstu markirane poetske upotrebe. To se može videti u raznim književnim delima poznatih brazilskih književnika (Machado de Assis, Jorge Amado i dr.), kao i u tekstovima raznih brazilskih pesama (u tekstu brazilske himne, npr.). Zbog toga brazilski standard portugalskog jezika ne isključuje mogućnost upotrebe ove zamenice. Ona je takođe u živoj upotrebi i u mnogim brazilskim dijalektima, naročito onim sa krajnjeg juga i sa severoistoka Brazila. Ima je i u urbanim dijalektima, npr. u dijalektu grada Rio de Žaneira, samo što se tu koristi sa "nepravilnom" kongruencijom. Uz nju se slaže glagol u trećem licu jednine umesto odgovarajućeg oblika za drugo lice jednine, pa se tako može čuti "tu fala" umesto "tu falas", "tu foi" umesto "tu foste" itd.

Zamenica você potiče od sintagme vossa mercê - vaša milosti, što se postepeno transformisalo u vossemecê, vosmecê, vancê i na kraju u você. U evropskom portugalskom se koristi za poluformalno obraćanje. To bi značilo da stepen bliskosti ili formalnost situacije nisu toliki da bi se mogla upotrebiti zamenica tu, ali nisu ni preveliki, tako da nema potrebe koristiti ni formule za učtivo obraćanje. Treba, međutim, uzeti u obzir činjenicu da se upotreba ove zamenice postepeno gubi u evropskom portugalskom i da njegovi govornici nju već osećaju kao potrebu sagovornika da uspostavi neku distancu. Zato će se u tim kontekstima sagovornici obraćati jedan drugom u trećem licu jednine, ali ipak izbegavajući eksplicitno spominjanje subjekta. Tako će profesor pitati studenta (uzmimo ovakvu situaciju kao primer): "É capaz de explicar-me isto?" umesto "Você é capaz de explicar-me isto?". Izostaviće, dakle, izražavanje subjekta.

[image credits: Variável5]

b) Zamenica você se u govornim varijetetima u Brazilu jako često skraćuje na cê. Ovaj oblik, iako dosta proširen i među najobrazovanijim Brazilcima, nije standardizovan (što se već uklapa u širi problem visokog stepena artificijelnosti i neupotrebljivosti standardnog brazilskog portugalskog i diglosije). U mnogim dijalektima u Brazilu postoje i oblici ocê (češće) i ucê (ređe), dok je arhaični oblik vosmecê i u evropskom i u brazilskom portugalskom sada već ograničen samo na književnu upotrebu. Zamenica você se koristi i u neformalnom obraćanju i u dijalektima portugalskog u afričkim zemljama gde je ovaj jezik zvaničan (a koje nemaju svoju varijantu standardnog portugalskog jezika, pa koriste evropsku, što je opet primer diglotične situacije). Otuda i zamenica bo za drugo lice jednine (nastala modifikacijom você) u mnogim kreolima portugalske leksičke osnove u Africi.

c) Za učtivo obraćanje u formalnim situacijama i u evropskom i u brazilskom portugalskom koriste se reči o senhor (gospodin) i a senhora (gospođa) koje jesu imenice, ali u razgovoru funkcionišu kao zamenice. Tako rečenica "O senhor pode entrar" odgovara našoj rečenici "Možete ući", pa je tako i prevodimo na srpski, a ne rečenicom "Gospodin može ući." Upotreba ovih reči, dakle, odgovara upotrebi naše zamenice "Vi" za učtivo obraćanje, persiranje. Uz njih treba spomenuti i reč a menina (gospođica), kojoj u brazilskoj varijanti odgovara reč a senhorita. Brazilske reči o sinhorzinho, o sinhozinho, a sinhorzinha, a sinhazinha, a sinhá dosta su se koristile u robovlasničko vreme, dok su danas već arhaične i ograničene na pojedine ruralne dijalekte i književnu upotrebu. Oblik o senhor se u brazilskom portugalskom redukuje na seu i koristi se kako uz ime, tako i uz prezime, npr. "seu Marcos" umesto "o senhor Marcos". Uz ženska imena se umesto reči a senhora često koristi i reč dona, kako u evropskom, tako i u brazilskom portugalskom, dok je reč dom uz imena muškaraca samo titula za članove kraljevskih porodica, npr. "o rei dom Alexandre", ili za crkvene velikodostojnike, npr. "o bispo dom João". Treba navesti i korišćenje reči o doutor i a doutora (doktor/doktorka) u službi učtivog obraćanja fakultetski obrazovanim ljudima, i to ne samo lekarima i ne samo doktorima nauka. U evropskom portugalskom postoji i kombinacija o senhor doutor, što se obično u govoru skraćuje na o setor. U svrhu krajnje formalnog obraćanja postoje i učtive formule kao što su vossa senhoria, vossa excelência, vossa reverendíssima i mnoge druge, čija upotreba zavisi od toga kome se i u kojoj prilici obraćamo. Naročito su važne u diplomatiji i pri komunikaciji sa crkvenim licima. Upotreba im je u nekim slučajevima različita u evropskoj i brazilskoj varijanti.

d) Imenica a gente ima osnovno značenje "ljudi". Ona se, međutim, koristi često i kao zamenica za prvo lice množine. Ovo važi za obe varijante standardnog portugalskog jezika, mada je u brazilskoj varijanti ovakva upotreba malo češća. Važno je napomenuti da se uz nju slaže glagol u trećem licu jednine. Rečenica "A gente fala" može, prema tome, značiti "Ljudi govore", ali i "Mi govorimo", što zavisi od konteksta. U govornom portugalskom jeziku, i u Brazilu i u Portugalu i u ostalim luzofonim zemljama, dolazi ponekad do "nepravilne" kongruencije, pa se uz reč a gente, kada ona funkcioniše kao zamenica za prvo lice množine, slaže glagol upravo u prvom licu množine: "a gente falamos" umesto "a gente fala". Javlja se, dakle, semantička kongruencija umesto gramatičke, što se najčešće tumači kao posledica hiperkorekcije, barem kada je u pitanju brazilski portugalski. Naime, neobrazovaniji ljudi u Brazilu neretko i uz zamenicu za prvo lice množine nós stavljaju glagol u trećem licu jednine, pa kažu "nós fala" umesto "nós falamos". Svesni ove "nepravilnosti", oni pokušavaju da je isprave, samo što to proširuju i na upotrebu reči a gente, gde u stvari to ne treba primenjivati.

e) Zamenica za drugo lice množine vós ne koristi se više ni u evropskoj ni u brazilskoj varijanti standardnog portugalskog jezika, osim u ceremonijalne svrhe i u crkvenom registru. Postoji u živoj upotrebi u mnogim dijalektima u Portugalu, naročito u onim sa severa zemlje. Umesto nje se koristi zamenica vocês uz koju se slaže glagol u trećem licu množine.

3. Lične zamenice u službi direktnog objekta

Oblici ličnih zamenica u službi direktnog objekta:

Oblik za subjekt:	Oblik za direktni objekt:
Eu	Me
Tu	Te
Você	O (za muški rod) A (za ženski rod)
Ele	O
Ela	A
Nós	Nos
Vós	Vos
Vocês	Os (za muški rod) As (za ženski rod)
Eles	Os
Elas	As

Lična zamenica za treće lice jednine i množine u funkciji direktnog objekta ima, kao što se vidi iz tabele, oblike o, a, os i as. Ovi oblici se mogu i promeniti kada se direktni objekt nađe iza glagola (a o tome kada se direktni objekt nalazi iza, a kada ispred glagola, videćemo malo niže). Ovo zavisi od završetka samog glagola.

1) Ako se glagol posle kojeg dolazi direktni objekt završava na vokal ili na oralni diftong, onda se oblici lične zamenice u funkciji direktnog objekta ne menjaju:

Eu lavo a camisa. - Eu lavo-a.

O Jorge louvou o trabalho do Pedro. - O Jorge louvou-o.

2) Ako se glagol posle kojeg dolazi direktni objekt završava na -r, -s ili -z, onda se ovi nastavci glagola gube, a zamenica u službi direktnog objekta poprima oblike lo, la, los i las.

Tu vais lavar a camisa. - Tu vais lavá-la.

Ele vai vender o seu carro. - Ele vai vendê-lo.

A Maria fez o trabalho de casa. - A Maria fê-lo.

Eu fiz esses projetos. - Eu fi-los.

Kada se odstrani nastavak glagola, onda treba povesti računa o pisanju grafičkog akcenta na vokalu u glagolu (vender > vendê-, lavar > lavá- i sl.).

3) Ista ovakva promena nastaje i kada se zamenica za treće lice jednine ili množine nađe iza priloga eis (u srpskom je to pokazna rečca "evo") i zamenica nos i vos.

Eis o João triste. - Ei-lo triste.

Não nos pagarão o salário. - Não no-lo pagarão.

4) Ako se glagolski oblik posle kojeg dolazi direktni objekt završava na nazalni diftong (-ão /ãw/, -õe /õj/, -am /ãw/, -em /ẽj/), onda zamenica u službi direktnog objekta poprima oblike no, na, nos i nas.

Ele põe a roupa no armário. - Ele põe-na no armário.

Eles deram a resposta. - Eles deram-na.

Elas dirão a verdade.- Elas dirão-na.

Os estudantes fizeram os testes. - Os estudantes fizeram-nos.

5) Ista pojava se zapaža i u govornom evropskom portugalskom sa zamenicama za treće lice jednine i množine u službi direktnog objekta koje dolaze posle priloga i zamenica koje se završavaju na nazalni diftong. Ova upotreba, međutim, nije standardizovana.

Não conheço o Pedro. - Não no conheço, umesto Não o conheço.

Quem trouxe os papéis? - Quem nos trouxe?, umesto Quem os trouxe? 

Bem fizeste o trabalho! - Bem no fizeste!, umesto Bem o fizeste!

6) Izuzeci od prethodnih pravila su malobrojni:

Ele quer os doces. - Ele quere-os.

Tu tens a minha caneta. - Tu tem-la.

Napomene:

a) Oblik za direktni objekt zamenice vocês glasi os (ako se odnosi na muški rod ili grupu u kojoj ima osoba i muškog i ženskog roda) odnosno as (ako se odnosi na ženski rod). U govornom evropskom portugalskom, međutim, čak i najobrazovaniji govornici koriste oblik vos, koji u stvari odgovara zamenici vós. Ovakva upotreba nije standardizovana, ali je izuzetno proširena, pa se zato njoj podučavaju i ljudi koji uče/usvajaju portugalski kao strani jezik. Prema standardnom portugalskom jeziku trebalo bi reći "Eu conheço-os" ("Ja vas poznajem"), ali će skoro svaki Portugalac ovo reći na sledeći način: "Eu conheço-vos." Došlo je, dakle, do mešanja oblika za subjekt zamenice vocês sa oblicima za direktni objekt zamenice vós.

[image credits: Lápis Rosa]

Vrlo slična situacija se događa i u govornom brazilskom portugalskom sa zamenicom você. Umesto oblika o i a, koji odgovaraju njenom direktnom objektu, koristi se oblik te, koji odgovara direktnom objektu od zamenice tu. Tako će ogromna većina Brazilaca reći "Eu te vejo" umesto "Eu o vejo" ili "Eu a vejo" ("Ja te vidim").

b) U govornom brazilskom portugalskom potpuno se gubi fleksija ličnih zamenica, što pre svega podrazumeva gubljenje oblika za direktni objekt kod zamenica za treće lice. Tako su u Brazilu sve češće konstrukcije tipa "Eu vi ela" umesto "Eu vi-a" ("Video sam je."). Ovakvu upotrebu Brazilci usvajaju pri usvajanju sopstvenog maternjeg jezika. Kako ona nije standardizovana, kroz formalno obrazovanje Brazilci moraju da nauče i "pravilnu" upotrebu kako bi mogli da joj pribegnu u strogo formalnim situacijama. Mnogi neobrazovani stanovnici Brazila nikada ni ne uspeju da je do kraja savladaju, pa je čak i ne razumeju dobro. Ovo je samo još jedan u nizu primera koji lepo ilustruju diglosiju koja vlada u Brazilu. Što se samih ličnih zamenica tiče, problem Brazilcima je i njihovo mesto u rečenici (proklitika vs. enklitika) o čemu će biti reči malo niže. Sve se ovo može ilustrovati sledećim primerom:

Ako rečenicu "Eu amo a Maria" ("Ja volim Mariju") treba zameniti sa "Ja je volim", to će u brazilskom portugalskom ovako izgledati (zavisno od varijeteta): standardni brazilski portugalski: "Eu amo-a", govor obrazovanog stanovništva Brazila u formalnim situacijama: "Eu a amo",  svakodnevni govor: "Eu amo ela."

Zbog ove osobine govornog brazilskog portugalskog (ne i standarda!) lingvisti koji se bave strukturom portugalskog jezika ukazuju na činjenicu da je govorni brazilski portugalski u nešto manjoj meri sintetički jezik u odnosu na evropski portugalski i da se više ne može svrstati u kategoriju pro-drop jezika. Sociolingvisti pak ukazuju na veliku potrebu reforme standarda, budući da on deluje kao nešto strano i tuđe onima koji treba da ga koriste, između ostalog i upravo zbog fleksije ličnih zamenica.  

4. Lične zamenice u službi indirektnog objekta

Oblici ličnih zamenica u službi indirektnog objekta:

Oblik za subjekt:	Oblik za indirektni objekt:
Eu	Me
Tu	Te
Você	Lhe
Ele	Lhe
Ela	Lhe
Nós	Nos
Vós	Vos
Vocês	Lhes
Eles	Lhes
Elas	Lhes

Napomene:

a) Ono što važi za mešanje oblika za subjekt zamenice vocês sa oblicima za direktni objekt zamenice vós u govornom evropskom portugalskom, kao i za mešanje oblika za subjekt zamenice você sa oblicima za direktni objekt zamenice tu u govornom brazilskom portugalskom, važi takođe i za indirektni objekt (videti napomenu a u odeljku o direktnom objektu). Primeri:

evropski portugalski: "Eu digo-vos", umesto "Eu digo-lhes." ("Ja vam kažem")

brazilski portugalski: "Eu te digo", umesto "Eu lhe digo." ("Ja ti kažem")

b) U govornom brazilskom portugalskom gube se oblici ličnih zamenica za indirektni objekt za treće lice jednine i množine. Umesto njih se koriste oblici za subjekt sa predlogom para, koji se u govoru redukuje na pra. Tako se i od najobrazovanijih Brazilaca može čuti "Eu disse pra ele" umesto "Eu disse-lhe." Ovo je još jedan primer gubljenja fleksije ličnih zamenica u brazilskom portugalskom koje je široko rasprostranjeno, mada nije standardizovano (videti napomenu b u odeljku o direktnom objektu).

5. Mesto ličnih zamenica u službi direktnog i indirektnog objekta

5.1. U evropskom portugalskom

Lične zamenice u službi direktnog i indirektnog objekta u evropskom portugalskom nisu naglašene reči. Zbog toga one moraju činiti akcenatsku celinu sa rečju koja se nalazi pre njih, i u tom slučaju su enklitike, ili sa rečju koja se nalazi posle njih, kada postaju proklitike. Postoje jasna pravila o tome kada se lične zamenice u oblicima za direktni odnosno indirektni objekt koriste kao enklitike, a kada kao proklitike.

U većini slučajeva lične zamenice u službi direktnog i indirektnog objekta dolaze posle glagola i predstavljaju enklitike.

Parece-me interessante.

Trago-te o disco amanhã.

Disseram-nos as notícias.

O João viu-a ontem.

U sledećim slučajevima lične zamenice u službi direktnog i indirektnog objekta stavljaju se pre glagola, u položaj proklitike:

1) U rečenicama koje sadrže negaciju izraženu rečima não, nada, ninguém, nunca, jamais.

Não o conheço.

Nada me parece interessante aqui.

Ninguém a viu.

Jamais te direi a verdade!

2) U rečenicama koje počinju upitnim prilozima i zamenicama.

Por que te assustas sempre?

Quem te deu este pacote?

Quando o viste?

3) U uzvičnim i desiderativnim rečenicama.

Que o diabo o leve!

Que Deus te abençoe!

4) U subordiniranim rečenicama, čak i kada korelativ nije eksplicitno izražen.

Quando me deitei, ela já estava no quarto.

Que é que desejas te mande do Rio?

5) Kada pre glagola dolaze prilozi ili priloški izrazi kao što su bem, mal, ainda, sempre, talvez, só i dr.

Já nos conhecemos.

Ainda me dói a barriga.

Só o viu depois do almoço.

Mal te conhece e já quer sair contigo.

6) U rečenicama u kojima subjekt sadrži neku od neodređenih zamenica, kao što su alguém, outro, qualquer, ambos, todo, tudo i dr.

Ambos me contaram a mesma história.

Alguém lhe disse a verdade.

Qualquer pessoa os conhece.

7) U rastavnim rečenicama.

Ou as faz ela ou as fazes tu.

Uz infinitiv glagola zamenica može stajati i u proklitičkom i u enklitičkom obliku, mada je enklitički dosta češći u evropskom portugalskom:

Para o conhecer, vim ao jantar ontem. ili

Para conhecê-lo, vim ao jantar ontem.

U složenim glagolskim vremenima i u glagolskim perifrazama zamenica stoji posle glavnog glagola, u enklitičkom je obliku:

Veio visitar-me.

Ako je, pak, glavni glagol u obliku participa, onda zamenica mora da stoji kao enklitika pomoćnog glagola:

Tenho-o visto ultimamente na faculdade.

U evropskom portugalskom postoji još jedan položaj koji lične zamenice u službi direktnog i indirektnog objekta mogu zauzimati. U pitanju je tzv. mezoklitika. Ona se javlja samo kod futura i kondicionala. Sledećom tabelom ćemo ilustrovati kako to izgleda na primeru glagola vender i zamenice za treće lice jednine muškog roda u obliku za direktni objekt.

Futur:	Kondicional:
Vendê-lo-ei	Vendê-lo-ia
Vendê-lo-ás	Vendê-lo-ias
Vendê-lo-á	Vendê-lo-ia
Vendê-lo-emos	Vendê-lo-íamos
Vendê-lo-eis	Vendê-lo-íeis
Vendê-lo-ão	Vendê-lo-iam

5.2. U brazilskom portugalskom

Lične zamenice u službi direktnog i indirektnog objekta u brazilskom portugalskom nisu nenaglašene reči, kao u evropskom portugalskom, već su, pre bi se moglo reći, polunaglašene. Zbog toga nije nužno da se one vezuju sa drugim rečima u akcenatske celine, tj. da budu klitike. Ovo ima veze pre svega sa fonološkom strukturom brazilskog portugalskog. U njemu nema redukcije vokala, kao u evropskom, tako da su ovi oblici ličnih zamenica ostali naglašene reči. Tako je bilo i u evropskom portugalskom do 19. veka, dok nije došlo do snažne redukcije svih nenaglašenih vokala, pa je to uslovilo i gubljenje naglaska na ovim oblicima ličnih zamenica i njihovo pretvaranje u klitike. Kako u Brazilu nije do ovoga došlo, oblici za direktni i indirektni objekt ličnih zamenica ostali su delimično naglašene reči - obično ih se klasifikuje kao polunaglašene (semi-tônicas), što bi značilo da nisu do te mere naglašene kao i npr. glagol, ali nisu ni potpuno nenaglašene.

Zbog ovih fonoloških karakteristika prirodniji položaj zamenica u oblicima za direktni i indirektni objekt u brazilskom portugalskom je položaj pre glagola.

Ele me disse a verdade.

O Pedro as convidou.

O Marcos lhes trouxe um presente.

Brazilska varijanta standardnog portugalskog jezika zato je dozvolila i ovakvu upotrebu direktnih i indirektnih objekata ličnih zamenica. Jedino što se ne dozvoljava, to je stavljanje lične zamenice u službi direktnog ili indirektnog objekta na sam početak rečenice ili posle pauze u govoru. Međutim, ovo se u govornom brazilskom portugalskom naširoko primenjuje.

Me diga, umesto Diga-me.

Te amo, umesto Amo-te.

U brazilskom portugalskom takođe nema ni mezoklitike. Ona teorijski postoji u standardnom jeziku, pa se čak i primenjuje u pisanju nekih zvaničnih dokumenata, ali se u govoru, čak i u strogo formalnim prilikama, uopšte ne koristi.    

[image credits: Diego Macêdo]

6. Kombinovanje oblika za direktni i indirektni objekt ličnih zamenica

Red reči u rečenici u portugalskom jeziku nalaže da se najpre stavlja indirektni, a potom direktni objekt kada se oni izražavaju zamenicama. Ono pri čemu tada treba povesti računa jesu kontrakcije koje pri tom nastaju. To znači da se oblik za direktni objekt stapa sa oblikom za indirektni i daje jedan novi oblik lične zamenice u kojoj su sadržane obe ove funkcije. To se može videti na sledećem primeru:

Eu dei os livros /DO/ ao Marcos /IO/. - izraženi su imenicom i direktni i indirektni objekt

Eu dei-lhe /IO/ os livros /DO/. - izražen je zamenicom indirektni objekt

Eu dei-os /DO/ ao Marcos /IO/. - izražen je zamenicom direktni objekt.

Eu dei-lhos /IO + DO/. - izraženi su zamenicom i direktni i indirektni objekt

Dakle, zamenica lhe se spojila sa zamenicom os i dala novi oblik: lhos.

U sledećoj tabeli prikazujemo sve ovakve kombinacije i kontrakcije:

ME + O = MO	ME + A = MA
TE + O = TO	TE + A = TA
LHE + O = LHO	LHE + A = LHA
NOS + O = NO-LO	NOS + A = NO-LA
VOS + O = VO-LO	VOS + A = VO-LA
LHES + O = LHO	LHES + A = LHA
ME + OS = MOS	ME + AS = MAS
TE + OS = TOS	TE + AS =TAS
LHE + OS = LHOS	LHE + AS = LHAS
NOS + OS = NO-LOS	NOS + AS = NO-LAS
VOS + OS = VO-LOS	VOS + AS = VO-LAS
LHES + OS = LHOS	LHES + AS = LHAS

Napominjemo da ovakve vrste kombinacija i kontrakcija u brazilskom portugalskom postoje samo u teoriji, ali se nikada ne koriste ni u govoru ni u pisanju, osim ponekad u književnosti.

7. Lične zamenice sa predlozima u službi raznih dopuna glagolima ili determinatora u sintagmama

Kada lične zamenice nisu u službi subjekta, direktnog ili indirektnog objekta, već u službi ostalih dopuna i odredaba glagola ili determinatora u imeničkim, priloškim, pridevskim i glagolskim sintagmama, onda bivaju praćene predlozima i poprimaju sledeće oblike:

Oblici za subjekt:	Oblici sa predlogom com:	Oblici sa ostalim predlozima:
Eu	Comigo	Mim
Tu	Contigo	Ti
Você	Com você	Você
Ele	Com ele	Ele
Ela	Com ela	Ela
Nós	Connosco	Nós
Vós	Convosco	Vós
Vocês	Com vocês	Vocês
Eles	Com eles	Eles
Elas	Com elas	Elas

Primeri:

Tu queres ir comigo ao jantar?

Longe de mim.

Perto de ti.

Este presente é para ti.

Aqueles livros são para ele.

Este evento é dedicado a nós.

Napomena: oblik connosco se u brazilskom portugalskom piše conosco.

8. Literatura

Cunha, C. & L. F. Lindley Cintra. (2001). Nova Gramática do Portugês Contemporâneo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira.

Lindley Cintra, L. F. (1972). Sobre "formas de tratamento" na língua portuguesa. Lisboa: Horizonte.

Mattoso Câmara Jr, J. (1972). "Ele como um acusativo no portugês brasileiro" In: Dispersos. Rio de Janeiro: Fundação Getúlio Vargas, 47-53.

  

Rumeo de Brito, M. C. (2012). Vestígios da pronominalização de Vossa Mercê: Você em missivas cariocas e mineiras: uma incursão pelo português brasileiro escrito nos séculos XIX e XX. Veredas Atemática, 16(2), 36-55. 

Talan, N. (2003). Osnove gramatike portugalskoga jezika. Zagreb: Školska knjiga.